In tijden van nood; Handelsmissie naar Zuid-Amerika

Morgen vertrekt een Nederlandse handelsmissie onder leiding van premier Kok naar Argentinie, Brazilie en Chili. Wat hebben bedrijven en politici daar te zoeken, net nu het met deze economieen niet goed gaat?

Net nu de gloed van Eldorado doffer wordt, zet de Nederlandse regering voet aan wal in Zuid-Amerika. De Azie-crisis en de koersval op de beurzen hebben de euforie over de opkomende markten in Brazilie Argentinie en Chili getemperd. De arrestatie van de Chileense oud-dictator Pinochet brengt de wereld bovendien in herinnering dat aan de huidige economische opleving en democratie nog onverwerkte jaren van politieke terreur zijn voorafgegaan.

Premier Wim Kok vertrekt morgen met zijn echtgenote Rita en staatssecretaris Gerrit Ybema (buitenlandse handel) voor een elfdaagse reis door respectievelijk Argentinie, Brazilie en Chili. In hun kielzog reizen ongeveer 35 Nederlandse ondernemingen mee onder leiding van werkgeversvoorzitter Hans Blankert (VNO/NCW). Het is de eerste handelsmissie met een Nederlandse minister-president naar Zuid-Amerika sinds Lubbers in 1983 het continent bezocht.

In de tijd valt de handelsmissie ongeveer samen met de omvangrijke steunoperatie voor Brazilie, die van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) 41 miljard dollar ontvangt op voorwaarde dat de financiele huishouding op orde wordt gebracht. Brazilie - de negende economie ter wereld - is besmet geraakt door de Azie-crisis en staat waarschijnlijk aan de vooravond van een economische teruggang. De andere landen in de regio lijken vooral indirect last te krijgen van het Azie-virus, al was het alleen maar doordat Brazilie - met veruit de grootste economie van Zuid-Amerika - een belangrijke afzetmarkt voor hen is.

Het moment van het Nederlandse bezoek lijkt dan ook wat ongelukkig. Is dit het tijdstip om in de veelbelovende economieen te investeren? Valt er wat te halen voor Nederlandse ondernemingen nu de buikriem moet worden aangehaald? Was een vroeger of later tijdstip niet beter geweest?

Niets is minder waar, menen de reizigers, de timing is juist perfect. “In tijden van nood leert men zijn vrienden kennen. Met het bezoek laten we zien dat we de landen niet in de steek laten en geven we een politiek signaal dat wij Nederlanders vertrouwen hebben in de ontwikkelingen in de regio', meent Ybema, die zich de komende dagen minister mag noemen. Volgens Blankert was juist het “afblazen van het bezoek hoogst ongelukkig geweest'.

De reis heeft dan ook een sterk symbolische waarde. Een drukbezette minister-president van een rijk Europees land trekt bijna twee weken uit voor een werelddeel dat bijna twee decennia geleden nog politiek en economisch verloren leek. De voorgenomen gesprekken met de staatshoofden de tekening van een investeringsbeschermingsovereenkomst, de rondetafelconferenties, de bezoeken aan culturele instellingen en de opening van een bedrijvensteunpunt zijn voornamelijk bedoeld om te laten zien dat Nederland de politieke en economische hervormingen in de jaren negentig van harte ondersteunt.

“Het bezoek van de premier is een aanmoediging voor een regio waar na jaren van dictatuur de democratie wortel lijkt te schieten - en steviger dan bij eerdere pogingen in het verleden', zegt T. Hofstee, directeur-generaal bilaterale betrekkingen van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Ybema voegt eraan toe: “De economische hervormingen in Brazilie, Argentinie en Chili kunnen zich in omvang makkelijk meten met de aanpassingen die wij hebben gedaan met ons poldermodel.'

Het bedrijfsleven lijkt ook doordrongen van het rituele karakter van de reis. Anders dan eerder dit jaar bij de reis naar China, waar de overheid tegelijkertijd de belangrijkste zakenrelatie is, zitten er in Zuid-Amerika geen vette orders in het vat.

Contacten, luidt het motto, geen contracten. De Nederlands-Britse oliegigant Koninklijke/Shell Groep gaat naar eigen zeggen dan ook vooral mee om de belangrijk geachte missie enig gewicht te geven.

Sinds de Spaanse ontdekkingsreizigers op jacht gingen naar het goud van het legendarische Eldorado geldt Latijns Amerika met zijn grote hoeveelheid natuurlijke hulpbronnen als een economisch zeer veelbelovend continent. Argentinie was in de jaren twintig nog de zesde economie in de wereld en Brazilie heet al jaren “het land van de toekomst' - “en dat zal het ook altijd blijven' zoals Brazilianen schijnen te verzuchten. Politieke instabiliteit, maatschappelijke tegenstellingen en een zeer dominante maar veelal bureaucratische en corrupte overheid verhinderden de opbloei van het continent.

De huidige economische wederopstanding van Zuid-Amerika is begonnen in Chili, waar legerleider Pinochet in 1973 op bloedige wijze de macht greep. Met het receptenboek van de Chicago boys in de hand onderwierp de Chileense overheid de economie aan de vrije markt. De ontspoorde overheidsfinancien werden gesaneerd, prijscontroles opgeheven en importtarieven beperkt. De economie bloeide binnen enkele jaren op en Chili werd het Latijns-Amerikaanse wonder van de regio. In 1989 maakte het militaire regime, dat naar schatting 3.000 doden op zijn geweten heeft, plaats voor een burgerregering, die sinds 1994 onder leiding staat van president Fernando Frey.

Argentinie brak al eerder met de militaire dictatuur, namelijk in 1983, maar talmde lang met economische hervormingen en kreeg spoedig te maken met een hyperinflatie van duizenden procenten per jaar. Daaraan kwam pas in 1989 een eind met de verkiezing van president Carlos Menem, die geinspireerd was door het Chileense succes.

Meer dan in ieder ander Zuid-Amerikaans land had de overheid in Argentinie een verlammende greep op de economie en Menem maakte daaraan hardhandig een einde door onder meer staatsbedrijven uit te verkopen. De inflatie werd tot onder Europees niveau gedrongen door de peso een op een te koppelen aan de Amerikaanse dollar.

Brazilie dat in 1985 de militairen zag vertrekken uit het landsbestuur, wist pas vier jaar geleden de chronische inflatie te beteugelen met het Plano Real dat onder president Cardoso werd geintroduceerd. De nieuwe munt, de real mag binnen een bandbreedte zweven ten opzichte van de dollar. Het begrotingstekort en ook de staatsschuld zijn echter nog altijd hoog waardoor het land kwetsbaar is gebleken voor de nukken van het flitskapitaal. De gecompliceerde politieke besluitvorming verhindert ook diepgaande hervormingen.

Het optimisme bij buitenlandse bedrijven en beleggers over het continent wordt mede gevoed door de vorming van het samenwerkingsverband Mercosur, waarvan Argentinie en Brazilie lid zijn en Chili geassocieerd lid is. Mercosur is een douane-unie, die moet uitgroeien tot een handelsblok met vrij verkeer van goederen, diensten kapitaal en arbeid en een gezamenlijk economisch beleid. “De landen staan niet meer met de rug tegen elkaar', zegt Hofstee.

De opkomst van een nieuwe middenklasse, die tot voor kort eigenlijk alleen in Chili bestond, maakt Zuid-Amerika aantrekkelijk voor bedrijven uit bijvoorbeeld Nederland. Tussen 1991 en 1997 investeerden Nederlandse bedrijven 12 miljard gulden in Latijns Amerika, waarvan de helft in Brazilie. “De handel met de drie te bezoeken landen is even groot als die met China waar toch vijf keer zoveel mensen wonen', licht Ybema toe.

Zuid-Amerika is met zijn grote hoeveelheden delfstoffen zoals ijzer (Brazilie), koper (Chili) en edelstenen (Brazilie) en landbouwproducten zoals fruit (Chili) en vlees (Argentinie) aantrekkelijk voor toeleveranciers van de primaire sector. Volgens deskundigen is de gebrekkige infrastractuur een rem op de verdere economische groei en dat verklaart de grote hoeveelheid bouwers en baggeraars in het spoor van Kok.

De huidige economische opleving heeft van Zuid-Amerika overigens nog bepaald geen luilekkerland gemaakt. De drie landen scoren nog altijd hoog op de schaal van corruptie en bureaucratie. De werkloosheid is hoog vooral in Argentinie, waar mede door de massa-ontslagen in de staatsbedrijven een vijfde van de bevolking geen baan heeft. In vergelijking met bijvoorbeeld Azie is de inkomensongelijkheid extreem groot, waarbij in Brazilie ook raciale verschillen een rol spelen. Vooral op het platteland is de armoede en het analfabetisme enorm.

Het verleden van politiek geweld is bovendien nog niet verwerkt en zorgt voor sociale en politieke spanningen. De commotie rond de arrestatie van Pinochet in Engeland illustreert hoe gevoelig het dictatoriale verleden ligt in de nog jonge democratieen. Ook in Argentinie, waar zo'n 30.000 mensen zijn verdwenen en waar anders dan in Chili enkele militairen zich voor de rechter hebben moeten verantwoorden.

“Totdat deze schaduwen begraven zijn', zoals een Braziliaanse dichter dat noemt, is het opbouwen van een gezonde democratie en een gezonde economie een moeizaam proces. Voor de Nederlandse bedrijven biedt investeren in de regio volgens Ybema dan ook “gunstige vooruitzichten op de lange termijn'.

    • Karel Berkhout