Polen nog sceptisch over Gerhard Schroder

In Oost-Europa is het aantreden van Gerhard Schroder met enige scepsis begroet. Is de nieuwe kanselier wel zo'n overtuigde Europeaan als Kohl was? In Polen gaat de scepsis terug op oud zeer, de opstelling van de SPD bij de uitroeping van de staat van beleg in 1981.

“Helmut Kohl wist tenminste wat oorlog was, die heeft zelf nog lijken op straat zien liggen. Gerhard Schroder is van na de oorlog. We zullen moeten afwachten wat hij begrijpt.' Andrzej Szczypiorski moet nog wennen aan de nieuwe kanselier. Het vertrek van Kohl kwam voor de 74-jarige Poolse schrijver en Duitsland-kenner, net als voor de meeste andere Polen, toch nog onverwacht.

Bij Kohl waren de Pools-Duitse relaties in veilige handen. Wat moesten ze met de sociaal-democraten en een Schroder die in zijn verkiezingscampagne anti-Poolse geluiden had laten horen? Had hij niet geroepen dat de Duitse arbeidsmarkt beschermd moest worden tegen goedkope Poolse arbeiders? Paniek was het niet, maar de Polen, inclusief de regeringscoalitie van partijen die hun wortels hebben in de anticommunistische beweging van de jaren tachtig voelden zich erg ongemakkelijk met de uitslag van de Duitse verkiezingen.

Het is oud zeer: de pijn gaat terug tot de opstelling van de Duitse sociaal-democraten rond de staat van beleg die in 1981 in Polen een eind moest maken aan de vrije vakbond Solidariteit. Szczypiorski belandde in die dagen in de gevangenis. Hij zat in een cel met een stuk of twintig arbeiders. Op een of andere manier werd bekend dat de SPD'er Herbert Wehner in Warschau op bezoek was. De Poolse arbeiders konden niet begrijpen dat hij wel bij Jaruzelski op bezoek ging en niet bij hen kwam kijken: “Als hij socialist is waarom is hij dan tegen ons in plaats van met ons?'

Geen van de Duitse sociaal-democratische leiders heeft openlijk afstand genomen van Jaruzelski's optreden in 1981. Helmut Schmidt was op dat moment op bezoek bij de Oost-Duitse partijleider Honecker Willy Brandt en Herbert Wehner waren in Warschau.

Er was reden en gelegenheid genoeg om een standpunt in te nemen, meent Szczypiorski, maar de Duitsers waren met andere dingen bezig. Het ging de SPD vooral om een dialoog met de DDR en de Sovjet-Unie. Ze vond bovendien het anticommunistische verzet in Polen met zijn katholieke kerk veel te rechts. “Een beetje kortzichtig', noemt de Poolse schrijver het optreden van de SPD in die dagen droogjes.

Voor Szczypiorski en de bijna tien miljoen Polen die zich inzetten voor de vrije vakbond Solidariteit kwam de christen-democraat Kohl als een geschenk uit de hemel. “In 1983 was het hier vreselijk', herinnert de schrijver zich. “Er was geen enkele hoop meer op verandering, het was de slechtste tijd. En toen was er ineens de morele en politieke steun van Kohl en zijn CDU.' Voor Szczypiorski die zelf uit een sociaal-democratisch nest kwam, was het moeilijk te begrijpen dat links hem in de steek had gelaten en dat Polen het moest hebben van rechtse steun uit Duitsland.

Zowel de nieuwe bondskanselier Gerhard Schroder als zijn (groene) minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer is inmiddels in Warschau op bezoek geweest. De gemoederen komen tot rust en de Poolse regering schijnt zelfs erg onder de indruk geweest te zijn van het pragmatisme van de nieuwe Duitse regering. “Schroder vormt een cesuur in de Duits-Poolse betrekkingen, waar we aan zullen moeten wennen', aldus Szczypiorski.

Zijn collega-Duitslandkenner Adam Krzeminski is van na de oorlog en heeft een heel andere kijk op het recente verleden van de Duits-Poolse betrekkingen. Met de verdiensten van Kohl valt het allemaal wel mee, vindt hij. Volgens Krzeminski heeft ook Kohl zich altijd laten leiden door opportuniteitsbeginselen.

Polen paste eenvoudig in zijn grote Europaproject. Adenauer had de verzoening met Frankrijk bewerkstelligd Kohl zou die met Polen vorm geven. Maar zodra de eigen belangen in het geding kwamen - zoals bij de toestroom van Poolse arbeidskrachten in Berlijn, of de staal- en textielexport, om nog maar te zwijgen van de export van giftig afval - schermde ook Kohl eerst zijn eigen belangen af voor hij toekwam aan zijn `grote belangengemeenschap', stelt Krzeminski cynisch.

Ook in de kwestie van de Oder-Neissegrens heeft de vorige kanselier spelletjes gespeeld, vindt de Poolse publicist. “Hij heeft nooit openlijk de grens met Polen willen erkennen zoals de sociaal-democraat Brandt dat gedaan heeft. Hij heeft zich nooit durven uitspreken tegen de belangen van zijn eigen rechtervleugel en de organisaties van uit Polen verdreven Duitsers. Kohl had met een zinnetje een einde kunnen maken aan de papieren oorlog die deze zomer oplaaide tussen de Duitse en Poolse parlementen over het recht van Duitsers om naar hun geboortegrond in Polen terug te keren. Maar dat heeft hij niet willen doen.'

Krzeminski wacht met spanning op wat hij de vierde Ostpolitik noemt. Willy Brandt formuleerde de eerste om de Muur tussen de twee Duitslanden zo laag mogelijk te maken. “De weg daartoe voerde via Moskou en de erkenning van de Oder-Neissegrens.' De tweede Ostpolitik kreeg begin jaren tachtig vorm onder Helmut Schmidt. De Koude Oorlog laaide op en Oost en West raakten verstrikt in een nieuwe wapenwedloop. “Toen ging het erom te voorkomen dat de Muur hermetisch dicht ging.'

De derde Ostpolitik draait om de `belangengemeenschap' na de val van de Muur, een stelsel van afspraken en verdragen om de uitbreiding van NAVO en EU in oostelijke richting mogelijk te maken.

Voor het eerst ging het om de Pools-Duitse relaties zelf. “Maar Kohl heeft zijn kiezers nooit eerlijk durven vertellen wat de uitbreiding van de EU gaat kosten', aldus Krzeminski, die verwacht dat Schroder dat in het kader van de vierde Ostpolitik wel zal doen. “De sociaal-democraten zijn eerlijk. Ze beloven niet veel, maar wat ze beloven doen ze.'