Historische afstand

De tijd vloog om, traag kropen de minuten voorbij, die seconde leek een eeuwigheid te duren. Uw seconde van eeuwigheid is aan mij voorbijgegaan met de snelheid van het licht. Dit gaat allemaal nog over het heden, dat objectief op de secondewijzer voorbijrijdt en toch door iedereen anders wordt ervaren.

Zo is er ook een subjectieve ervaring van het verleden: het verschil tussen het 'als de dag van gisteren' en het 'dat is me ontglipt'. De dag van gisteren kan vijftig jaar geleden zijn, en het ontglipte gisteren gebeurd. Dat is het raadsel van de historische afstand.

Newsweek heeft een nieuwe driekoppige hoofdredactie gekregen. Een nieuwsweekblad moet met zijn tijd meegaan. Het loopt mis als niet bijtijds de nieuwe generaties worden aangesproken. Dan wordt het een blad voor bejaarden en daarmee is het einde in zicht. De nieuwe hoofdredacteur is met zijn 41 jaar relatief bejaard. Een van de adjuncten is 29, 'en was dus een jaar of vijf toen Amerika en de wereld zich voorbereidden op het impeachment van Richard Nixon', zei een lid van de redactie.

Is dat een bezwaar? Vooral nu president Clinton nog steeds hetzelfde boven het hoofd hangt? Ik weet het niet. Het hangt af van de historische afstand die deze nieuwe adjunct in zijn geheugen bewaart. Voor het adjunctschap in de hoofdredactie van zo'n wereldtijdschrift zou 24 jaar wel heel jong zijn maar anders zou ik zeggen dat hij nog niet eens geboren hoefde te zijn om in dit geval op een redelijke historische afstand te kunnen bogen.

Op het ogenblik dat u dit leest is het tachtig jaar en drie dagen geleden dat in de spoorwagon op het station van Compiegne de overeenkomst van de wapenstilstand werd getekend. Het lawaai verstomde, de mannen kwamen uit de loopgraven, de fabriek werd gesloten. Acht jaar en negen maanden later werd S.Montag geboren, en toen hij vijf was - zo oud als de nieuwe man van Newsweek toen Nixon zijn ondergang tegemoet ging - zou het nog een jaar duren voor Hitler aan de macht kwam. Wat zegt dat over de historische afstand?

Ik wil niet beweren dat ik me Compiegne herinner als de dag van gisteren. Maar mijn vader, die in de laatste jaren van de Eerste Wereldoorlog bij de Koninklijke Marine was, demonteerde aangespoelde zeemijnen. Je moest goed het verschil tussen Engelse en Duitse mijnen kennen, en dan nog de verschillende typen uit elkaar kunnen houden, vertelde hij, want anders was het met je gedaan. Hoe was het dan met je gedaan? Tja, dan vloog je de lucht in. Hoe? In duizend stukken, zei mijn moeder, en dan konden ze je met een theelepeltje van het strand schrapen.

Hoe dichter het nieuwe millennium nadert, hoe meer er wordt teruggeblikt. De Eerste Wereldoorlog had over belangstelling al niet te klagen. Er zijn reisgidsen die je de weg langs de slagvelden wijzen, een paar jaar geleden is er weer een nieuw museum geopend in Peronne, en je kunt rondvluchten boven het front van de Somme maken. En nu groeit langzamerhand een hausse. Iedere maand wel weer een nieuw plaatjesboek, met altijd dezelfde foto's een beetje anders gegroepeerd. Begin jaren zestig heeft de BBC een documentaire in 21 delen gemaakt. Die is inmiddels op video gezet en in cassettes te koop (misschien al eerder maar nu wordt er in ieder geval stevig reclame voor gemaakt). De historici en de uitgevers doen hun best om de historische afstand zo klein mogelijk te maken en kennelijk is het publiek ontvankelijk.

Nederland wist tussen 1914 en 1918 zijn neutraliteit te bewaren en 11 november is bij ons een gewone dag. Vergis ik me, of maakt dat voor de historische afstand, de verdergaande verkleining van het traject, steeds minder verschil? Hoe langer je naar de foto's kijkt, hoe meer je ervan overtuigd raakt dat het ongelofelijke van toen vier jaar heeft geduurd.

Wat tegenwoordig van een oorlog 'de beelden' heet en soms de 'schokkende beelden', waren toen nog gewoon de foto's, gemaakt met gereedschap en materiaal dat wel goed was, maar gebrekkig vergeleken met wat er nu wordt gebruikt. Heeft het daardoor aan waarheidsgehalte gewonnen? Dan is dat misschien wel een van de oorzaken waardoor de historische afstand kleiner wordt.

In onze registraties van het heden wordt alles geregisseerd, opgetuigd, versneden, op het maximale effect gericht, ook als het bedoeld is om de zuivere waarheid weer te geven. Die toegevoegde trucages worden in hun genre steeds geraffineerder, en daardoor verouderen ze sneller, en daarmee de werkelijkheid die met dit 'maximaal effect' wordt weergegeven. Zo ontstaat de paradox: de historische afstand wordt groter hoewel de gebeurtenissen recenter zijn. Om het maximaal effect van gisteren te kunnen begrijpen en te waarderen, moet je steeds jonger zijn. Voor een adjunct-hoofdredacteur van Newsweek is het geen bezwaar dat hij vijf was toen Nixon aftrad. Laten we hopen dat zijn vader en moeder hem er alles, tot vervelens toe over hebben verteld.