Een verjaardag zonder uitzicht op de troon

Prins Charles is vandaag 50 geworden. Zijn ideeen voor de Britse samenleving snijden hout. Minder duidelijk is, wat hij met de monarchie wil. Zijn lot is dat van “een levende dode die krabt aan het cement van zijn mausoleum'.

Het is even zoeken in Planet Organic, een Londense eco-supermarkt. Maar daar zijn ze dan toch. Tussen de biologisch-dynamische koffie noedels en kattenbrokjes staan zes doosjes Duchy Originals; koekjes gebakken met meel van de biologisch-dynamisch tarwe die kroonprins Charles op zijn landgoederen verbouwt.

De prins, die vandaag 50 wordt, laat zijn pachtboeren ook bieten en uien telen zonder kunstmest en pesticiden. Dat put de grond niet uit en levert gezonder en uiteindelijk goedkoper voedsel op, zegt de prins al jaren. Maar zijn bollen en knollen zijn in de rijk voorziene groentenafdeling van Planet Organic niet te vinden. En evenmin in de succesvolle 'organische' afdelingen die de grote Britse supermarktketens sinds een jaar hebben. “Ik wist niet eens dat hij nog meer doet dan die koekjes', zegt de bedrijfsleider van de eco-winkel.

Het is Charles' tragiek: sommige van zijn ideeen zijn hun tijd vooruit en snijden hout, maar ze blijven onbekend of hij wordt er om uitgelachen. En als ze ten slotte wortel schieten, associeert niemand ze nog met zijn pionierswerk. Neem de Prince's Trust, een door Charles in 1976 opgericht instituut dat minder heil ziet in liefdadigheid dan in het bijbrengen van verantwoordelijkheidsgevoel. De Trust heeft inmiddels 33.000 Britse probleemjongeren geholpen bij het opzetten van een eigen bedrijf. Met succes, maar grotendeels onopgemerkt want de schijnwerpers stonden gericht op het meer traditionele liefdadigheidswerk van prinses Diana. Intussen leverde Charles er wel de blauwdruk mee voor de New Deal een recent project om “duizenden werklozen tussen de 18 en 24 jaar uit de bijstand en aan een eigen bedrijf te helpen', dat premier Blair een “kernbestanddeel van de Labour-agenda' noemt.

Of neem Charles' ideeen over bouwkunst en volkshuisvesting. Zeker, de door hem opgerichte architectuurschool moet geld toegeven om leerlingen te trekken. En het op zijn aanwijzingen ontworpen modeldorp in Dorset heeft een hoog Anton Pieck-gehalte. Maar zijn omstreden uitvallen naar architecten die 'de menselijke maat' uit het oog verliezen, hebben ook als katalysator gewerkt. Zo wil de huidige regering verkrotte flatblokken in de grote steden slopen met het argument dat die anonimiteit en misdaad bevorderen. Sociale woningbouw vernietigt het sociale weefsel van de stad - dat Labour zo'n paradox nu geloofwaardig kan verdedigen is mede aan Charles voortrekkersrol te danken.

Charles en Tony passen prima bij elkaar al is het de vraag of ze elkaar even hard nodig hebben. “Charles was al New Labour voor New Labour er was', zei Anthony Holden deze week in een tv-documentaire. Holden heeft drie biografieen van Charles geschreven bij zijn dertigste, veertigste en vijftigste verjaardag. Het waren “drie volkomen verschillende mannen', schreef hij eerder in The Observer. De eerste was een “verwarde vrijgezel die nog bij zijn ouders woonde'. De tweede was een “gedreven maar nog steeds verwarde echtgenoot in een claustrofobisch huwelijk'. En de derde is een “gescheiden quasi-weduwnaar die er ouder uitziet dan hij is, en die moet kiezen tussen zijn kinderen zijn grote liefde en de troon'. Door ze alledrie te willen “speelt hij een riskant spel dat de toekomst bedreigt van het instituut dat zijn gekwelde leven juist enige zin geeft', zei Holden.

Dat instituut is de monarchie. Noch Charles, noch Tony Blair weet hoe die er over 10 of 20 jaar uitziet - of moet uitzien.

Blair is begonnen aan een grootscheepse 'modernisering' van Groot-Brittannie: het gladstrijken van vermeend 'irrationele' Britse eigenaardigheden. Van het opheffen van de erfadel in het House of Lords tot het invoeren van evenredige vertegenwoordiging bij de stembus en meer autonomie voor Schotland, Wales en Noord-Ierland. De verbouwing of afschaffing van de meest irrationele eigenaardigheid - de van God gegeven, erfelijke monarchie die de Britse natie-staat verenigt en vertegenwoordigt - zou in dat licht een logische stap zijn. Er gaan stemmen op om de politieke en religieuze rol van de kroon af te schaffen en alleen een ceremoniele rol naar Europees model te bewaren, maar dat is voor Blair nog een brug te ver. Blair en koningin Elizabeth zeggen sinds de dood van prinses Diana de monarchie 'dichter bij het volk' te willen brengen, maar veel verder dan een bezoek van majesteit aan McDonald's is het nog niet gekomen.

Charles' plannen met de monarchie lijken even onbestemd. Volgens een deze week uitgezonden tv-portret wil de kroonprins dat zijn moeder vervroegd aftreedt. Maar van de 'revolutionaire' agenda voor daarna bleek niet veel. Ja, hij zou inkomstenbelasting betalen, hij zou Buckingham Palace openstellen voor het volk, en Camilla Parker Bowles zou zijn partner blijven maar geen koningin worden. Het is stijl en geen substantie en zelfs op zijn stijl valt wel iets af te dingen. Want zijn sociale ideeen lijken aan te sluiten bij die van de New Labour-stemmer, maar de Range Rovers, paarden en geruite jachtvrienden waarmee hij zich omringt geven een ander signaal. En zijn kinderen gaan nog gewoon naar de kostschool van Eton. De prins mag zich laten kussen door de Spice Girls, soms een baseball-petje opzetten en deze week zelfs een eigen website (www.princeofwales.gov.uk) hebben geopend, hij zegt ook er trots op te zijn hoe “ouderwets' hij is.

Of de kroonprins zich binnen afzienbare tijd Charles de Derde kan noemen is overigens twijfelachtig. Zijn moeder wil zeker niet opstaan voor iemand die ze nog te “onrijp' vindt en wiens maitresse zij haat. Als koningin Elizabeth voet bij stuk houdt en net zo oud wordt als haar kettingrokende moeder, kan Charles nog 10 jaar wachten of de zaak net zo goed meteen overdoen aan zijn zoon William. “Er zijn twee soorten van modernisering', schreef Anthony Barnett, een pleitbezorger van constitutionele hervorming deze zomer in The Independent. De ene is conservatief: je aanpassen aan een verandering van buitenaf maar tegelijkertijd proberen het verleden zoveel mogelijk te bewaren. De andere soort, zei hij, is actief. “Zij wekt zelf op tot verandering om de toekomst vorm te geven. Sinds 1945 hoort de Britse manier tot de eerste en de Europese tot de laatste soort.'

De conservatieve soort is ook die van het Britse koninklijk huis, Charles incluis. De tweede lijkt meer op de methode-Blair. Maar of Blair greep heeft op de toekomst is twijfelachtig: zijn hervormingen hebben mogelijk de geest uit de fles gelaten en kunnen ook zonder zijn actieve bemoeienis de monarchie eroderen. Want hoe ziet het land eruit als Charles ten slotte aantreedt? Is Schotland onafhankelijk geworden? Zijn er nog Lords om hem te kronen? En gaat er nog wel iemand naar de Kerk waarvan hij het wereldlijk hoofd is? Heeft Blair op zulke ontwikkelingen minder invloed dan hij zou willen Charles is helemaal machteloos.

Independent-columnist David Aaronovitch schetste deze week een hartverscheurend portret van hem. Charles is iemand wiens slaap zo diep is, dat men hem voor dood houdt en die wakker wordt in zijn kist of ingemetseld in zijn mausoleum. “Hij wacht oneindig op de grote taak van zijn leven, met zijn vingers krabbend aan het cement. Stop deze zinloze marteling! Laat Elizabeth de laatste monarch zijn', aldus Aaronovitch. Er zijn vrolijker verjaardagen denkbaar.