De tuinman, de cineast en de Franse justitie

Wie had belang bij de dood van Ghislaine Marchal? De vermogende weduwe werd op 24 juni 1991 badend in het eigen bloed gevonden in de verwarmingskelder van haar villa in Mougins, even boven Cannes. Op de muur stond in bloed geschreven: 'Omar m'a tuer'. De woorden zijn in Frankrijk inmiddels legendarisch, niet alleen wegens de spelfout.

Justitie vond het opschrift voldoende om aan te nemen dat Omar Raddad, mevrouw Marchals tuinman, de moord had gepleegd. Het Assisenhof van de Alpes Maritimes veroordeelde hem 2 februari 1994 tot 18 jaar eenzame opsluiting. Welk belang had Raddad? Volgens de politie gokte Omar en bezocht hij prostituees. Hij had twee maanden huurachterstand en zou zijn werkgeefster om geld hebben gevraagd. Toen zij dat weigerde, doodde hij haar met een tuinschaar. De weduwe verried de dader met haar laatste krachten.

Raddad heeft altijd ontkend. Op de maandag waarop het lijk werd gevonden - volgens de medische experts de dag van Marchals dood - was Raddad de hele dag in Toulon om Aid-el-Kebir te vieren bij zijn schoonouders. Na enkele maanden hebben de gerechtelijke medici de sterfdatum met een dag vervroegd, wegens 'een tikfout'; voor de zondag was Omars alibi minder onweerlegbaar.

Een cineast is meer dan twee jaar bezig geweest om te achterhalen hoe de justitie fout op fout heeft gestapeld om de ideale verdachte veroordeeld te krijgen. Saad Salman Fransman van Irakese afkomst, heeft de nodige strijd moeten leveren om zijn onderzoek af te ronden. Het staat niet onomstotelijk vast dat zijn eigen botsing met de Franse justitie een direct gevolg is van zijn poging een film te maken over de rol van de justitie in de zaak-Raddad, maar aannemelijk is het wel.

Vorig jaar maart werd Salman veroordeeld tot 5000 francs boete en 500 francs schadevergoeding aan vier Parijse politieagenten die hem in januari bij een huiszoeking (wegens een civielrechtelijke zaak) bewusteloos hadden geslagen. Hij eindigde onder aan zijn eigen trap. Deze man, die 13 maanden in het Irak van Saddam in de kerker zat, werd in Parijs 24 uur zonder eten of drinken vastgezet omdat hij zich zou hebben verzet tegen het bevoegd gezag.

Zijn strafklacht tegen de agenten werd eind mei '97 geseponeerd wegens 'gebrek aan bewijs', ondanks de hechtingen in zijn achterhoofd. In hoger beroep werd de straf verzwaard: twee maanden voorwaardelijk en 25.000 francs boete.

De cineast, die nu dus een strafblad heeft, was na zijn ontmoeting met de politie zijn scenario, elektronische agenda en een stapel aantekeningen kwijt. Politie en justitie hebben steeds ontkend dat zij daar iets mee te maken hadden. Alleen door een speling van het lot is een deel van het mysterie opgelost. Nadat het weekblad Le Canard Enchaine een stukje ('Saad m'a filmer') had geplaatst over Salmans problemen om de film aan de Franse televisie te slijten, werd hij opgebeld door een volstrekte onbekende. Die vroeg hem op een bepaald uur in een bepaald cafe te komen. Hij kon niet zeggen waarvoor.

Salman ging al wist hij niet naar wie hij moest uitkijken. De geheimzinnige opbeller bleek een keurige heer te zijn, die zei geen tijd te hebben. Hij had wel iets meegebracht: twee briefjes. Na overhandiging vertrok hij weer. Het ene bevatte het archiefnummer waaronder Salmans scenario bij het openbaar ministerie van Creteil (een voorstad van Parijs) berustte. Het andere gaf aan wat men, na Salmans klacht over het politie-optreden, had gedaan: belastend materiaal tegen hem zoeken. Uit oude dossiers - kennelijk van de geheime dienst - bleek dat hij in 1979 als vakbondsman betrokken was geweest bij een staking.

De journalist van de Canard heeft die merkwaardige informatie op een persconferentie voorgelegd aan de minister van Justitie, Elisabeth Guigou. Die had er geen verklaring voor, maar twee weken later werd Salman opgebeld door de politie in zijn wijk.

Of hij even langs wilde komen. Op tafel lag het scenario. Graag even het ontvangstbewijs tekenen, op een papier zonder briefhoofd of stempel. De politie had er eigenlijk niets mee te maken.

De film is nu af en onlangs verkocht aan de populaire betaal-zender Canal Plus. In Frankrijk wordt de film op 10 december op prime time uitgezonden. Na het project eerder te hebben afgewezen (net als alle andere publieke en commerciele zenders) presenteert Canal Plus de film nu fors, al dekt men zich in door het een 'auteursfilm' te noemen. Alleen de Belgische RTBF en de Zwitserse televisie hebben van het begin af aan getekend. Salman hoopt in Nederland en andere landen nog uitzenders te vinden voor Le Proces K. Omar Raddad.

“De justitie heeft de wet met voeten getreden, zonder enig risico te lopen', zegt Salman over de zaak-Omar Raddad. “Hoe kunnen mensen in de arme voorsteden respect hebben voor de justitie na zo'n voorbeeld?' De film kiest positie, maar gedocumenteerd. Hij toont een bijna eindeloze reeks blunders en omissies. De temperatuur van het lijk is nooit opgenomen, er zijn geen DNA-kenmerken van de overledene verzameld, in de fatale kelder zijn geen vingerafdrukken genomen noch DNA-sporen verzameld, het huis is de eerste dagen nooit verzegeld of goed doorzocht op sporen, de familie Marchal heeft de overledene (ondanks haar uitdrukkelijk wil naast haar man te worden begraven) mogen cremeren voordat het resultaat van de lijkschouwing bekend was. De meeste grafologen zeggen dat het handschrift op de muur niet klopt met dat van mevrouw Marchal. De justitie heeft zich nooit serieus voor het leven van de vermoorde vrouw geinteresseerd, noch haar zoon en vriend gehoord, die op het eerste gezicht meer belang bij haar dood hebben.

Ook de flamboyante Parijse advocaat Jacques Verges, die de affaire aftroggelde van twee minder tv-genieke, maar wel ijveriger lokale advocaten, krijgt er van langs. Hij deed tijdens het cassatieberoep niets met alle gemaakte procedurefouten en “verkocht wel 40.000 exemplaren van zijn boek over de zaak'.

Op 4 september kwam Omar Raddad vrij wegens goed gedrag en na gedeeltelijke gratie. Hij wil alsnog revisie van het proces. Want hij houdt zijn onschuld vol. De komende tijd moet blijken wat sterker is: de gerechtigheid of de justitie.