Azie-crisis donkere wolk boven top APEC

Eenentwintig landen in en om de Grote Oceaan bespreken volgende week in APEC-verband de liberalisering van hun onderlinge handel. Door de aanhoudende crisis in tal van Aziatische lidstaten worden er stevige discussies verwacht. Maar de top is niet gedoemd te mislukken.

Hoe ironisch: een politieke top over vrijhandel in een land dat zich net heeft afgesloten van 's werelds financiele markten. Vanaf dinsdag is het zover. Dan speelt Maleisie gastheer voor de zesde APEC-top (Asia-Pacific Economic Cooperation), een forum van Aziatische en Amerikaanse landen dat sinds 1989 werkt aan liberalisering van de onderlinge handel.

Het gros der deelnemers zal ongetwijfeld beamen dat Maleisie op dit moment de slechtst denkbare locatie is voor de jaarlijkse samenkomst. De regering van premier Mahathir Mohamad besloot in september haar financiele markten tijdelijk ontoegankelijk te maken voor de buitenwereld, zodat de sterk gedaalde eigen munt wat in waarde kon stijgen en de economie rustig kon opkrabbelen.

Die strategie druist in tegen de filosofie van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Westerse wereld, die een vrije markt als voorwaarde zien voor snel herstel uit de Aziatische crisis.

Maar Mahathir zal APEC aangrijpen om zijn ambtgenoten uit de Verenigde Staten, Canada, Australie en Nieuw-Zeeland nogmaals te wijzen op de in zijn ogen weinig succesvolle reddingsoperaties die het IMF in Azie heeft uitgevoerd. De crisis is volgens de Maleisische premier niet gestopt door het medicijn dat het fonds voorschreef. Integendeel, vrijwel alle landen in Zuidoost-Azie verkeren in diepe recessie en de vooruitzichten op snel herstel zijn somber.

Maleisies kapitaalcontroles hangen als een donkere wolk boven het forum over vrijhandel, maar er is nog meer dat de gastheer in de verdediging zal dwingen. De rechtszaak tegen voormalig vice-premier Anwar Ibrahim, die wordt verdacht van corruptie en sodomie, heeft al veel internationale kritiek uitgelokt.

Leiders als Bill Clinton en de Filippijnse president Joseph Estrada zullen volgende week ongetwijfeld uitspraken doen over Anwar. Ze zullen wijzen op de mishandeling van de gewezen tweede man in Maleisie tijdens diens verblijf in een politiecel kort na zijn arrestatie. En ze zullen eisen dat Anwar een eerlijk proces krijgt.

Het zal Mahathir allemaal irriteren, maar de 72-jarige premier heeft tijdens de crisis al meermalen aangetoond dat hij zelden om repliek verlegen is. Toch zal hij een jaar geleden, toen de APEC-leiders zich in het Canadese Vancouver verzamelden, wat andere gedachten hebben gehad over het voorzitterschap. Hij niet alleen trouwens: een jaar geleden onderscheidde de APEC-top zich vooral door de luchtige wijze waarop de leiders over de economische crisis in Azie spraken. Het viel allemaal wel mee, suste Clinton bij die gelegenheid. Als de Aziaten zich aan de instructies van 'wonderdokter IMF' hielden en hun eigen huis eens flink op orde brachten, dan was dit griepje zo weer onder controle.

Twaalf maanden later blijkt het Aziatische virus een stuk hardnekkiger. Het heeft intussen ook Rusland besmet en zoekt een weg naar Latijns Amerika. Deze APEC-top zal derhalve draaien om De Crisis. En dat zorgt onder de achttien aangesloten landen die grenzen aan de Stille Oceaan (tijdens deze top wordt het ledental uitgebreid naar 21 met de toetreding van Rusland, Peru en Vietnam) voor stevige confrontaties.

Zo is Japan dezer dagen druk doende het tempo van APEC's voorgestelde liberalisering van de handel terug te schroeven. De Japanners willen voorlopig geen handtekening zetten onder de finale versie van een in Vancouver overeengekomen plan om in negen sectoren, varierend van medische apparatuur tot chemicalien en van juwelen tot speelgoed, alle handelstarieven te laten verdwijnen in 2010.

Voor Japan, dat ook in recessie verkeert, is het op dit moment onmogelijk te accepteren om de handelsbeschermingswallen te slechten voor cruciale sectoren als visserij en bosproducten.

In zijn oppositie tegen de grote snelheid van handelsliberalisering krijgt Japan steun van een flink aantal Aziatische landen die allemaal hard getroffen zijn door de crisis. De Aziaten willen hun markten voorlopig niet opengooien uit angst voor nog meer aanvallen vanuit de vrije markt. Mahathir zal die boodschap het duidelijkst vertolken volgende week, en hij zal het Maleisische voorzitterschap ongetwijfeld gebruiken om de APEC-agenda in zijn richting te beinvloeden.

Volgens Mahathir was Maleisie tot de zomer van 1997 volledig overtuigd van de goede kanten van vrijhandel, totdat de financiele markten in het land werden aangevallen door wat de premier omschreef als “rascistische, westerse speculanten' die zorgden dat de munt veertig procent van zijn waarde verloor. “Alles wat in twintig jaar was opgebouwd, ging in een paar weken verloren', heeft Mahathir herhaaldelijk gejammerd.

Die conclusie werkte protectionisme van de eigen markt in de hand, met als meest extreme oplossing de Maleisische variant van kapitaalcontrole. De Aziatische landen kampen nu massaal met groeiende werkeloosheid en economieen in recessie. Op hun weg naar herstel staat export centraal en wordt import van goederen zoveel mogelijk teruggeschroefd. Die ontwikkeling druist in tegen de filosofie van de Amerikanen, de voorvechters van vrijhandel en principiele tegenstanders van protectionisme.

Is APEC nu gedoemd te mislukken? Nee, meent Bruce Gale van de Political & Ecomic Risk Consultancy in Singapore.

“APEC is ooit opgezet om een manier te vinden de Verenigde Staten meer te betrekken bij de gang van zaken in Azie. Dat werkt intussen goed. De vrijhandelsidealen moeten nu even worden bijgesteld, en APEC zal in dat opzicht in Kuala Lumpur weinig vooruitgang boeken', zegt de Australier. “Maar als tegenwicht tegen te veel protectionisme in Azie blijft dit forum een heel bruikbaar instrument.'