Als sneeuwvlokken; DINSDAG KOMEN TEMPLE-TUTTLE EN DE LEONIDEN

KOMENDE WEEK doorkruist de aarde het stofspoor dat komeet Tempel-Tuttle in zijn baan achterlaat. De in de dampkring vergloeiende deeltjes veroorzaken aan de hemel vurige strepen die meteoren of 'vallende sterren' worden genoemd. Ieder jaar zijn in november rond het sterrenbeeld Leeuw meteoren te zien, maar dit keer beweegt de aarde door het dichtste deel van het komeetspoor en verschijnen er misschien wel tienduizend meteoren per uur. Er zijn dus ook evenzovele wensen te doen, maar de enige wens van wetenschappers en satellietbeheerders is dat deze kosmische projectielen hun ruimtevaartuigen ongemoeid zullen laten.

Iedere nacht verschijnen er meteoren die in willekeurige richtingen door de dampkring schieten: ionisatiesporen van deeltjes die zo lang door het zonnestelsel hebben rondgezworven dat hun baan niet meer verwijst naar de komeet waaruit ze zijn ontsnapt. Soms lijken meer meteoren hetzelfde punt aan de hemel te ontvluchten. Dit betekent dat de aarde dan een zwerm deeltjes doorkruist die in de baan van hun komeet rond de zon draait. Het is alleen de perspectief die de meteoren uit een punt lijkt te doen komen. Een zwerm ontleent zijn naam aan het sterrenbeeld waarin dit punt (radiant) ligt.

De Leonidenzwerm is meestal niet spectaculair. Tijdens het maximum, dat ieder jaar rond 17 november valt, ziet men hooguit 15 meteoren per uur. Om de 32 of 33 jaar neemt de activiteit echter sterk toe en kan een 'sterrenregen' of - bij een uurfrequentie van meer dan 1000 - 'sterrenstorm' worden waargenomen. Sinds het jaar 902 zijn er 21 van zulke Leonidenstormen opgetekend. De laatste en wellicht spectaculairste was die van 1966, toen tijdens het hoogtepunt 10 tot 40 meteoren per seconde als sneeuwvlokken uit de hemel vielen.

MOEDERKOMEET

Het optreden van zulke 'stormen' hangt samen met de nabijheid van de moederkomeet, Tempel-Tuttle, die in 33 jaar in een elliptische baan tussen de aarde en Uranus om de zon draait. Telkens als deze 'vuile sneeuwbal' in de buurt van de zon komt, ontsnappen er gassen en stofdeeltjes die zich langs de baan gaan verspreiden. Het meeste stof bevindt zich nabij de komeet en daarom is de Leonidenactiviteit het grootst wanneer de aarde het komeetspoor in deze buurt doorkruist.

De spectaculairste Leonidenstormen blijken op te treden in de twee jaren nadat de komeet de zon het dichtst is genaderd.

Die dichtste nadering vond plaats op 28 februari en daarom wordt dit jaar opnieuw een Leonidenstorm verwacht. Doordat het stof van de komeet echter niet gelijkmatig over de baan is verspreid, maar geconcentreerd is in een soort 'banden', is niet precies te voorspellen wanneer de Leonidenpiek valt en hoe hoog hij zal zijn. Daar komt nog bij dat die piek slechts een uur duurt, zodat alleen een Leonidenstorm kan worden waargenomen op dat deel van de aarde waar de radiant op dat moment aan de nachtelijke hemel staat.

Sinds 1994 verschijnen de Leoniden in grotere aantallen dan daarvoor. De echte storm zal naar verwachting op 17 november tussen 19 en 23 uur plaatsvinden. Helaas staat de radiant in onze streken dan nog onder de (noordoostelijke) horizon, zodat wij alleen de naweeen van het spektakel kunnen zien: hooguit honderd meteoren per uur. 'Weliswaar geen sterrenregen, maar toch een aantal dat een nachtje waarnemen rechtvaardigt, zeker omdat er ongetwijfeld veel heldere tot zeer heldere Leoniden (vuurbollen!) zullen verschijnen', aldus Urijan Poerink van de Werkgroep Meteoren in het novembernummer van Zenit.

Die vuurbollen zijn mede een gevolg van het feit dat de Leoniden de dampkring binnendringen met een snelheid van maar liefst 71 kilometer per seconde. En dat ligt weer aan het feit dat de deeltjes in het zonnestelsel in een richting bewegen die vrijwel tegengesteld is aan de bewegingsrichting van de aarde. Komeet Tempel-Tuttle is een van de slechts twee periodieke kometen waarvan de bewegingsrichting tegengesteld is aan die van planeten. Het andere exemplaar is komeet Halley, de moederkomeet van een andere meteorenzwerm: de Orioniden.

VERSCHALKEN

Vele groepen meteoorwaarnemers (ook uit Nederland) zijn afgereisd naar Oost-Azie en Japan, waar het sterrenbeeld Leeuw de gehele nacht aan de hemel staat. Daar hoopt men een storm van misschien wel 10.000 meteoren per uur te kunnen verschalken. De NASA zal de Leoniden en hun nalichtende sporen rond die tijd uit twee vliegtuigen stereoscopisch bestuderen. 'Maar het is niet geheel uitgesloten dat er dit jaar nog geen Leonidenregen optreedt', waarschuwt Peter Bus in een ander artikel in hetzelfde nummer van Zenit. Mogelijk komt de echte piek pas volgend jaar: ook bij de vorige Leonidenstorm was het onduidelijk of hij nu in 1965 of 1966 zou komen.

Er is een kleine kans dat een aanstormend komeetdeeltje niet door de dampkring maar door een satelliet wordt opgevangen. Komeetdeeltjes zijn meestal heel klein (veel kleiner dan een millimeter), maar door hun enorme snelheden vertegenwoordigen zij een grote hoeveelheid energie. Het gevaar schuilt niet alleen in de mechanische beschadigingen, maar ook in het door verdamping gevormde plasmawolkje dat kortsluiting in de elektronica van een satelliet kan veroorzaken. In 1993 raakten zo, na een inslag van een deeltje van de Perseiden, de gyroscopen van de Europese communicatiesatelliet Olympus in het ongerede.

Astronomen schatten dat er tijdens de Leonidenstorm door een oppervlak van een vierkante kilometer 30 deeltjes zullen schieten. Er is dan een kans van 0,3 procent dat een grote satelliet als de Hubble Space Telescope door een deeltje wordt geraakt. Maar aangezien er een kleine duizend satellieten rond de aarde draaien, is er een grote kans dat een van hen zal worden getroffen. Om die kans zo klein mogelijk te maken, worden sommige satellieten zodanig gedraaid dat hun effectieve doorsnede (inclusief zonnepanelen) zo klein mogelijk is en zullen sommige instrumenten worden uitgeschakeld.

Ook zullen er geen lanceringen plaatsvinden.

Bij iedere satelliet wordt zorgvuldig afgewogen of het risico van zulke voorzorgsmaatregelen opweegt tegen het riscico van het afzien van actie. Van alle satellieten zal het functioneren zorgvuldig in de gaten worden gehouden en eventuele anomalieen zullen direct worden geregistreerd. De Amerikaanse Aerospace Corporation heeft voor volgend jaar mei al een conferentie gepland die gewijd zal zijn aan alle aspecten van micrometeorieten en hun effecten op ruimtevaartuigen.

Als de komende Leonidenstorm (en/of die van 1999) is uitgeraasd, zullen de Leoniden minstens een eeuw lang geen gevaar meer vormen de ruimtevaart. De Amerikaanse astronomen Brian Marsden en Donald Yeomans hebben berekend dat de baan van komeet Tempel-Tuttle zodanig door de aantrekkingskracht van planeten wordt veranderd, dat de aarde hem op steeds grotere afstand zal passeren. Misschien zal in het jaar 2131 nog eenmaal een opleving plaatsvinden, maar daarna zal het voor vele eeuwen zijn gedaan met de periodieke stormen waarop deze 'koning der sterrenregens' ons in de afgelopen duizend jaar heeft vergast.