Slechts knieval Saddam kan aanval stoppen

De diplomatie in de crisis van de VS met Irak loopt op z'n eind, een Amerikaans-Britse aanval komt steeds dichterbij. Irak is volgens de Amerikanen geisoleerder dan ooit.

Alleen een knieval van de Iraakse leider Saddam Hussein lijkt nog een Amerikaans-Britse militaire aanval te kunnen verijdelen. De kans op een diplomatieke oplossing van het conflict tussen Irak en de Verenigde Naties neemt met de dag af, terwijl de Verenigde Staten de militaire opbouw in de Golf elke 24 uur versnellen.

De VN-Veiligheidsraad komt vanavond weer voor beraad bijeen, maar VN-secretaris-generaal Kofi Annan heeft geen plannen om net als in februari naar Bagdad te reizen voor bemiddeling. Zelfs geen van de drie, doorgaans met Irak sympathiserende vaste leden van de VN-Veiligheidsraad - Rusland, Frankrijk en China - heeft om zo'n missie van Annan gevraagd. De andere twee, de Amerikanen en de Britten, willen niet onderhandelen met Bagdad en verlangen slechts Iraks gehoorzaamheid aan VN-resoluties. Het definitieve besluit van president Clinton tot een militaire aanval lijkt nog slechts een kwestie van tijd. Wanneer komt de klap en hoe hard wordt-ie, zo is steeds meer de vraag.

Iraks lange neus en propaganda, Amerika's militaire dreiging en bijbehorende internationale spanning zijn vertrouwde automatismen van een inmiddels zeven jaar durend, grillig kat-en-muisspel: het leiderschap van 's werelds enige supermacht versus het verzet van een kapotte staat. Het is hun tweede grote confrontatie dit jaar, maar dit keer liggen de kaarten anders dan in februari, toen VN-chef Annan een militaire aanval van de VS kon afwenden met diplomatie.

Saddam Hussein heeft nu zichzelf in de voet geschoten door eind oktober de medewerking met het VN-wapeninspectieteam UNSCOM volledig stop te zetten - na een eerdere opschorting in augustus - en daarmee de V-raad verenigd tegen zichzelf.

Het geduld van zijn `vrienden', Frankrijk en Rusland is op. Net nu zij dachten (en vooral hoopten) dit jaar de VS dichter bij een verlichting van de economische sancties te hebben gebracht, slaat Saddam zijn eigen sympathisanten de argumenten daarvoor uit handen. Anders dan in februari is de inzet nu veel fundamenteler dan wat luttele inspecties in presidentiele paleizen: Saddam schendt een reeks VN-resoluties, inclusief zijn februari-akkoord met Annan. De V-raad, de formele baas van UNSCOM, kan de wapeninspecties niet zomaar in het niets laten eindigen, zonder zicht of controle op Iraks massavernietigingswapens. De Iraakse sabotage werkt ook als een bindmiddel in de Arabische wereld: Egypte, Syrie en zes Arabische landen in de Golf zeiden gisteren Irak verantwoordelijk te houden voor een militaire aanval als het de VN-resoluties niet uitvoert. Volgens Amerikaanse regeringsfunctionarissen “is Irak nu meer geisoleerd dan ooit sinds de Golfoorlog' in 1991.

Nieuw beleid VS basis voor ingrijpen

De veranderde krachtsverhoudingen in de V-raad sinds de crisis in februari hebben ook te maken met een nieuwe Amerikaanse strategie jegens Irak: eerst geduldig consensus bouwen, niet meteen krijgshaftige taal uiten maar zorgvuldig zelf het moment kiezen voor militaire actie - indien nodig. Deze beleidswijziging kwam in het voorjaar tot stand toen was gebleken hoezeer de Amerikaanse regering internationaal geisoleerd stond in de februari-crisis en ook in eigen land zware kritiek kreeg. Zowel buitenlandse bondgenoten als Amerikaanse burgers, zoals bleek tijdens een publiek optreden van ministers in Ohio, vonden de VS “te schietgraag'.

De Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken Martin Indyk zette het nieuwe beleid vorige maand - nog voor Saddams volledige stopzetting van de medewerking met UNSCOM - uiteen in het Congres.

“Een van de dingen die we wilden vermijden was een situatie waarin Saddam Hussein onze reactie kon dicteren op basis van zijn tijdschema. Zodat op elk moment waarop hij wenste ons te betrekken in een confrontatie, hij een deel van alle UNSCOM-activiteiten kon platleggen en hopen ons te provoceren tot een confrontatie, waarop wij dan weer 1,5 miljard dollar moesten uitgeven om troepen te sturen naar de Golf. Daarna zou hij dan weer terugkrabbelen, om ons vervolgens in de toekomst opnieuw uit te dagen.'

Indyk beaamde dat de VS het nieuwe beleid beter hadden moeten uitleggen aan het publiek, omdat het in de loop van dit jaar de indruk wekte dat Washington was gezwicht voor Saddams sabotage en UNSCOM had opgegeven. Niets van waar, aldus Indyk. Nadat Saddam begin augustus de wapeninspecties had opgeschort, kwamen de VS niet meteen met trompetgeschal in actie. Zij wilden eerst consensus bereiken met de bondgenoten en zo de hele V-raad de schuld laten geven aan Bagdad, zei Indyk in het Congres.

Bagdads volledige stopzetting van de medewerking met UNSCOM heeft de Amerikaanse positie daarna slechts versterkt. Internationale consensus over militair optreden is er nog steeds niet, maar Saddam heeft met zijn rigide handelwijze wel eventuele oppositie van met name Frankrijk en Rusland daartegen bemoeilijkt. Inmiddels is voor Clinton ook in algemene zin het politieke klimaat voor optreden verbeterd, door zijn verkiezingsresultaat, het akkoord van Wye en de geluwde Lewinsky-affaire.

Anders dan in februari, met Annan in de hoofdrol, dreigen de VN nu buitenspel komen te staan. Net als in Kosovo en het Midden-Oosten vorige maand beleeft de wereldgemeenschap weer een eruptie van Amerikaans leiderschap - als de Amerikanen en de Britten tenminste daadwerkelijk aanvallen en geen diplomatiek wonder geschiedt.

Naar verwachting kan een aanval tussen nu en twee weken plaatshebben.

De VS hebben binnenskamers nog brandende vragen te beantwoorden: wat zijn de doelen van een militaire operatie en wat is de politieke strategie daarna? De VS zullen zoveel mogelijk proberen Saddams installaties voor massavernietigingswapens te raken. Maar zal, kan en moet een militaire aanval hem echt raken? Of zal alleen zijn creperende bevolking maar harder worden getroffen? Washington lijkt nog geen morning-after-scenario te hebben. De VS zullen Saddam Hussein niet kunnen afzetten of anderszins intervenieren, bij gebrek aan politieke alternatieven in het land. Daarmee lijkt een militaire aanval welbeschouwd bij gebrek aan beter maar een doel te dienen: een kortstondig pak slaag. Of UNSCOM daarna nog aan het werk kan in Irak, weet op dit moment niemand.