Gelukkige Dag des Oordeels!; De computerspelen van kunstenaar Calin Dan

De Roemeense kunstenaar Calin Dan maakte `Happy Doomsday!' een computerspel dat een goede conditie van de speler vraagt. Je kunt er een land meer veroveren, of je eigen land mee verliezen. “Mensen willen absolute macht enerzijds en geen verantwoordelijkheden anderzijds.'

De Roemeense kunstenaar Calin Dan (1955) is iets kleiner dan gemiddeld, heeft een stoppelbaard, houdt de deur voor mij open, schuift een stoel voor me aan en presenteert koffie. Hij houdt zich bezig met het ontwikkelen van een computerspel, want aldus Dan: “Als je een visuele ervaring op wil doen, ga je niet meer naar een museum maar speel je een spel.' Op de festivals waar Calin Dan tegenwoordig zijn computerspel presenteert is hij zelf aanwezig om het publiek aanwijzingen te geven.

Calin Dan: “Mijn gebruikelijke manier van doen was altijd: ideeen hebben, daarvoor vechten en vervolgens allerlei inspanningen leveren mentaal, fysiek en financieel. En dan was er een opening in een galerie of museum met wat mensen die je nooit eerder had ontmoet, die met elkaar praatten en je nauwelijks opmerkten... Ik ontwikkelde in de loop der tijd een gevoel van nutteloosheid. Ik ben geen commercieel kunstenaar maar die heeft hetzelfde probleem. Zelfs als ik commercieel succesvol zou zijn verandert mijn relatie met het publiek niet - hoogstens het bedrag op mijn bankrekening. Kunst verkeert in een crisis. Kunst en publiek zijn in een lange echtscheidingsprocedure verwikkeld. Cultuur is verworden tot iets kopen en verkopen.' Dan heeft als spelmaker de reacties van spelers uit het publiek nodig om zijn programma te verfijnen.

“Kunst heeft een pijnlijke metamorfose ondergaan. Pijnlijk, omdat kunst marktgeorienteerd is geworden. Kunst is definitief (en jammergenoeg te veel) verbonden aan economie. Om de betekenis van kunst in de samenleving te definieren, zit je vast aan economische factoren.' Volgens Calin Dan spreekt kunst het grote publiek niet meer aan, dat is waar de crisis zit.

Er bestaan twee systemen naast elkaar: de kunst die gemaakt wordt voor de kunstmarkt en de globale populatie die aan deze kunst geen enkele boodschap heeft. Dan legt uit dat wij omringd worden door design en media. Hij noemt voorbeelden: een fraaie stereotoren, een mooie film - hoe moet een kunstenaar daarmee concurreren. “Natuurlijk krijg je te horen: ja, maar dat is geen kunst. Maar wat is kunst dan wel? Gaat kunst alleen maar over grote ideeen waar niemand naar luistert?'

Calin Dan leefde tot zijn veertiende in een kleine stad in Roemenie, daarna ging hij naar Boekarest om uiteindelijk kunstgeschiedenis te studeren. Hij publiceerde een boek recensies en maakte radio- en televisieprogramma's, allemaal over hedendaagse kunst. Hij werkte als curator, stelde exposities samen en begon steeds meer, en tenslotte alleen nog maar, als kunstenaar te werken. Dan ontvluchtte zijn vaderland en stelde zijn werk tentoon in verschillende Europese landen. Ook publiceerde hij een aantal opmerkelijke boekjes. Een ervan bevalt mij bijzonder: Slaughter on the Net. De tekst wordt afgewisseld met de weergave van een computerscherm dat iedereen die de spellingscorrectie gebruikt, zal herkennen. Als de spellingscontrole een woord niet kent, opent het programma een kader en biedt de gebruiker een aantal alternatieven. Bijvoorbeeld: Calin. Niet in de woordenlijst. Suggesties: Cali, Colin, Clan..

Dan: “De responsen op namen of termen die de computer niet herkent zijn fascinerend. Daarom heb ik de `mechanische kant' als uitgangspunt voor mijn hoorspel genomen.'

Het levert een verrassend boekje op, de computerresponsen zijn zo absurd in het verhaal geplaatst dat ik herhaaldelijk in de lach schoot.

Met een aantal vrienden nam Calin Dan het hoorspel Slaughter on the Net op. Samen met een videoloop van computerbeelden, waarop de spellingcorrecties te zien waren werd deze media-installatie tentoongesteld op het TripleX-festival te Amsterdam in 1997.

Doomsday

Afgelopen anderhalf jaar heeft Calin Dan gewerkt aan de installatie Happy Doomsday! (Gelukkige Dag des Oordeels), waarin je het computerspel `Europe' kunt spelen. `Europe' is een interactief oorlogsspel waar de spelers elkaar uit een Europees land kunnen bevechten. Nadat de speler een land heeft uitgekozen, neemt hij plaats in een fitness-machine. Dit apparaat is verbonden aan een computer, die driedimensionale beelden genereert op een metersgroot scherm. De hendels van de fitness-machine die je naar voren moet bewegen om spierballen te kweken, dienen om te navigeren. Op het projectiescherm verschijnt de wereld waar je doorheen moet om je vijanden te verslaan, of beter gezegd: om je landsgrenzen te verleggen. Door armen en voeten te bewegen wandel je over land of val je in onderaardse kerkers waar je geconfronteerd wordt met historische feiten. In Roemenie, het land waar Calin Dan vandaan komt is een Dracula-grot. Historische feiten zijn in een beeldverhaal verwerkt de wanden van de ruimten waar je door loopt zijn behangen met symbolen en teksten die je wat vertellen over de Roemeense geschiedenis, de volksaard en mythologie. Je moet een bom activeren om naar een volgend level te kunnen.

Dan: “Spelletjes zijn belangrijk. Spelletjes verkopen. Als je vandaag de dag niets verkoopt kun je niet communiceren. Iets geven wordt niet vertrouwd. Mensen willen hun leven in de hand hebben, alles onder controle.

Tegelijkertijd moeten ze mooi en jong zijn, wilde avonturen beleven zonder verantwoordelijkheid op zich te nemen. Mensen willen dus absolute macht enerzijds en geen verantwoordelijkheden anderzijds. Dat doet mij denken aan kinderen. Het zou de sleutel kunnen zijn waarom spelletjes zo succesvol zijn bij volwassenen.

“Daarnaast zijn computerspelletjes dynamisch en stimuleren een grote hoeveelheid gedachten en technische ontwikkelingen. Sinds ik aan dit projekt werk, hoor ik van steeds meer kunstenaars dat ze zich met game-design bezighouden omdat het gewoon een fascinerende wereld is. Dat is waar media-kunst nu is: in the game.'

Calin Dan werkt in het Media-Lab van de kunstenaarsorganistie V2 te Rotterdam, waar kunstenaars en researchers projecten kunnen realiseren op het gebied van software en interface-design. In een moderne staalgrijze ruimte, ontworpen door de NOX architect Lars Spuybroek lopen muur en vloer in elkaar over. Achter een lange tafel zitten meisjes en jongens op skippy-bal-stoelen met wieltjes achter computerterminals. “Het meest rechte stuk vloer heb ik direct als werkplek geconfisqueerd,' zegt Dan en stelt me energiek voor aan de wegglijdende medewerkers van zijn project Happy Doomsday!

Psychedelisch

Als ik plaats heb genomen in een fitness-stoel selecteert Dan Frankrijk voor mij op een touch-screen. Ik zie een kaart van Europa. Boven Frankrijk vormt zich een gekleurde bal die, als de vloeistof in een lavalamp, uitstulpt naar Roemenie. Via een wormhole een ronde psychedelische tunnel die mij herinnert aan de leader van Dokter Who (een televisieprogramma uit de zeventiger jaren), beland ik in een grijsblauw heuvellandschap. Armen op en neer! Ik beweeg door een levenloze landstreek tot mijn spieren prikken, longen kriebelen.

Een rood icoon licht op. Au! Nog voor ik kan zien wat het symbool voorstelde: een tuimeling in een kelder. Mijn benen drukken een hendel naar beneden tot ik de vloer voel van een enorme zaal. Animaties lichten op: een muur gevuld met portretten van vermiste personen, verzameld van het World Wide Web. Rode barsten lopen over hun gezichten. Oude volksmuziek vermengt zich met een house-beat. In de verte zie ik een kerk, gebouwd op een paard zo'n leren monster op poten met handvatten uit een gymnastiekzaal. Aan de wanden hangen afbeeldingen van wangedrochten uit oude boeken, half menselijk half dierlijk. De kracht van mijn armen stuwt mij de kerk in die van binnen groter blijkt dan van buiten. Het altaar toont een vrouw met een foetus in haar buik. De ongeborene draait zich en transformeert naar een klomp hersenen en terug naar een vrucht. Ik blijf staan om te kijken en even uit te rusten.

“Geen conditie, mevrouw? Als u moe wordt, wil ik het wel van u overnemen', zegt een van de programmeurs die samenwerkt met Calin Dan.

Ik wijs het aanbod af - want ook ik wil jong, mooi en sportief zijn - en wandel door gangen behangen met vlaggen van landen die nog niet bestaan. Ik arriveer in een bioskoop waar Draculafilms worden vertoond. Er is zoveel te zien, teveel om op te noemen. Ik speel het spel uit.

Happy Doomsday! is in ontwikkeling: ik ervaar wat een bezoeker in Linz, Oostenrijk, ervaren heeft op het nieuwe media festival Ars Electronica afgelopen september. In Rotterdam tijdens DEAF, Dutch Electronic Art Festival, is het mogelijk om het spel met een tegenstander te spelen. Protocol van de actie: geen bloed of lijken, maar je kunt door tegenstander in het nauw gedreven worden waardoor computerdata plotseling kunnen uitvallen en kleuren oplossen.

En als je niet oppast wordt je land veroverd waardoor het van de kaart verdwijnt.

Maar waarom heet het Happy Doomsday!?

Calin Dan: “Het idee van Happy Doomsday! is verbonden aan getallenmystiek. We naderen het jaar 2000 en mensen hebben problemen met ronde getallen. Mensen zijn banger voor een einde dan voor een begin. Het onderwerp is onvermijdelijk en, als we dan toch denken aan de Dag des Oordeels, laat het einde dan vrolijk zijn, zoals een verjaardag. Happy Birthday! Vandaar het uitroepteken.'

Op de vraag waarom Dan juist een oorlogsspel heeft gemaakt, antwoordt hij:

“Elk spel gaat over geweld en oorlog. Een open deur, maar we leven in een gewelddadige cultuur, hoe verborgen ook. Ik geloof niet dat Nederland een minder gewelddadig land is dan de Verenigde Staten. Het gaat anders om met geweld. Overleven is een kwestie van agressief zijn. Iedereen is gericht op succes, meer kopen, meer hebben. Agressie bevat destructieve aspecten. Geweld negeren is negatief.'

Calin Dan is gefascineerd door de relatie die mensen met machines hebben. Hij vindt dat interactiviteit niets nieuws is, het bestaat al eeuwen. “Ik zit alleen in mijn huis en kijk uit het raam tot ik opeens uit het niets een idee krijg uit een ander universum. Dat is interactiviteit: dingen komen van nergens en gaan ergens heen op een niveau, dat je niet onder controle hebt.'

Of je de fantasieen van Dan, nu wel of niet volgt: je spieren krijgen een opdonder. Je kunt vliegen, of worstelen met je tegenstander. Er vinden confrontaties plaats met digitale helpers en obstakels.

Zelf speelt Dan geen spelletjes. Hij is niet snel genoeg. “Als ik het geluk heb dat mijn zoon bij me is, hij woont in Roemenie, dan speelt hij de hele dag en dan kijk ik.' Hetzelfde geldt voor HD!. Heb je te weinig conditie of ben je niet mooi en jong genoeg om het te spelen, dan kun je je eindeloos vergapen aan vreemde landschappen, aan een ander Europa, aan een vrolijke doemsdag.

    • Ine Poppe