Tekeningen van tamme vrouwen; Tentoonstelling 'De vrouw in de politieke prent 1989-1998'

Tentoonstelling 'De vrouw in de politieke prent 1989-1998' Prenten en tekeningen uit de Atlas van Stolk Het Schielandshuis, Rotterdam

Vrouwen in de politiek komen er qua beeldvorming in de media vaak bekaaid af. Als ze er - in de ogen van mannelijke journalisten - leuk uitzien, worden ze omgedoopt tot meisje Maij-Weggen of wordt hun verschijning in interviews lyrisch beschreven, zoals Winnie Sorgdrager overkwam in de eerste maanden van haar functie als minister van Justitie. Valt hun uiterlijk niet in de categorie klassieke schoonheid, dan zijn de media er als de kippen bij om hier in hun verslaggeving van deze politica regelmatig op terug te komen. Een man is zakelijk, een vrouw een kenau met verbeten trekjes.

Eigenlijk is het dan vreemd dat, terwijl vrouwelijke politici veel meer opmerkingen over hun buitenkant krijgen dan hun mannelijke collega's zij in de politieke spotprent zo'n tamme en kleurloze rol spelen. Dat blijkt althans uit de tentoonstelling 'De vrouw in de politieke prent 1989-1998', die tot en met februari 1999 is te zien in Het Schielandshuis te Rotterdam. Tussen de 77 spotprenten die daar hangen, zijn maar weinig pittige plaatjes van vrouwelijke politici te vinden. Tekenaars gebruikten de vrouw deze eeuw veelal als symbool, bijvoorbeeld voor de Nederlandse staat of een politieke partij, of als anonieme tegenspeelster voor mannelijke politici, zoals de dienstmaagd die op een spotprent uit 1902 minister-president Abraham Kuyper op het matje roept omdat hij zijn verkiezingsbeloften niet is nagekomen.

De tentoonstelling in Het Schielandshuis, georganiseerd door het Historisch Museum Rotterdam, vindt plaats in het kader van de landelijke herdenking '100 jaar Vrouw en Arbeid'. Met de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898 kreeg de werkende vrouw in Nederland eindelijk serieuze aandacht; in hetzelfde jaar besteeg Wilhelmina de troon en kreeg Nederland voor het eerst te maken met een vrouw als staatshoofd. Het Historisch Museum heeft deze beide gebeurtenissen als aanleiding genomen voor de tentoonstelling van politieke spotprenten over vrouwen.

De prenten zijn afkomstig uit de 'Atlas Van Stolk', een historisch archief dat in 1835 is opgezet door de Rotterdamse houthandelaar Abraham van Stolk. Door het verzamelen van bijvoorbeeld spotprenten en plattegronden wilden Van Stolk en zijn nazaten een zo goed mogelijk beeld geven van de tijd waarin ze leefden.

In 1967 is de collectie in bruikleen gegeven aan de gemeente Rotterdam, die er voor moet zorgen dat de collectie wordt onderhouden en aangevuld. Omdat de Atlas Van Stolk te omvangrijk is om in een keer te laten zien organiseert het Historisch Museum steeds wisselende tentoonstellingen met delen van de collectie.

De troonsbestijging van Wilhemina leverde Nederland weliswaar een vrouwelijk staatshoofd, maar nog geen vrouwelijke politici. Pas twintig jaar later (in 1918) kwam er een vrouw in de Tweede Kamer, Suze Groeneweg. Zij was dankzij de stemmen van mannen gekozen, want vrouwen zelf konden pas in 1922 naar de stembus. Daarna duurde het nog lang voordat vrouwen in de politiek serieus werden genomen - ook door spotprenttekenaars. De benoeming van Marga Klompe in 1956 als eerste vrouwelijke minister leverde in Het Parool een tekening op van Klompe die als een schoolmeisje door klaar-over premier Drees naar binnen wordt geleid.

Als er in de jaren vijftig en zestig al vrouwen op de politieke prenten figureerden, ging het meestal om mannen die door de tekenaar in vrouwenkleding waren gehuld - en niet om die mannen meer status te geven. Zo werd Anne Vondeling in zijn functie van minister van Financien in Elsevier (1966) afgebeeld als breister die in zijn begroting een 'steekje van 900 miljoen' had laten vallen, en werd premier Drees naar aanleiding van een conflict over de melkprijzen in Het Parool (1975) afgebeeld als het melkmeisje van Vermeer.

Nu vrouwelijke politici langzaamaan belangrijker functies krijgen in Den Haag zijn ze ook vaker het mikpunt van politieke spot. Vooral oud-minister van Justitie Sorgdrager kreeg het de laatste jaren zwaar te verduren: zaken als de IRT-affaire en de ontslagprocedure rond Docters van Leeuwen wisten de politieke tekenaars met grote regelmaat te inspireren tot zeer venijnige tekeningen.

In het Schielandshuis is te zien hoe Sorgdrager met Doctors van Leeuwen op de wip zit, waarbij de bewindsvrouwe hulpeloos in de lucht bengelt.

De samenstellers van de tentoonstelling 'De vrouw in de politieke prent' sluiten de collectie in het Schielandshuis af met een overwinningsprent: een tekening van Tom Janssen in Trouw waar Jeltje van Nieuwenhoven, dit voorjaar gekozen tot eerste vrouwelijke voorzitter van de Tweede Kamer, triomfantelijk over de voorzitterstafel paradeert.