Overheidsdienst kan doelmatiger

Wat doen overheidsdiensten precies en wat kost het? Onderzoek moet leiden tot onder meer kortere rijen bij de douane en snellere terugstorting van te veel betaalde belasting.

De marechaussee. Dat is douanecontrole van de koffers op Schiphol na een vlucht uit de Verenigde Staten en mogelijk bijbetalen voor een goedkope Amerikaanse spijkerbroek. De marechaussee is ook een dienst met de douanecontrole als 'product', dat een 'kwaliteitsproduct' mag heten als de wachttijd op het vliegveld niet te lang is.

Met aan het bedrijfsleven ontleende begrippen onderzoekt de Nederlandse regering op dit moment verschillende overheidsdiensten op doelmatigheid. De vraag daarbij is: wat doen de diensten precies en wat kost het? Het antwoord daarop moet leiden tot goedkopere dan wel betere dienstverlening. Dus kortere rijen bij de douane of snellere terugstorting van te veel betaalde belasting.

Het afgelopen jaar heeft een interdepartementale werkgroep de marechaussee, de belastingdienst, de arbeidsinspectie, het octrooibureau, de inspectiedienst voor landbouw en visserij de uitvoerders van de huursubsidie, de gezondheidsinspectie en de dienst gebouwen buitenland tegen het licht gehouden. Het kabinet heeft de rapporten met de kabinetsnotitie 'Zicht op resultaat' vandaag naar de Tweede Kamer verzonden met voornamelijk aanbevelingen voor een modernere bedrijfsvoering.

Voor het tweede kabinet-Kok, dat lang vergeefs heeft gezocht naar een motto, horen de weinig spectaculaire Interdepartementale Beleidsonderzoeken bij het nieuwe thema van de “betrouwbare overheid'. In het paarse regeerakkoord is het streven naar “effectiviteit, efficiency en slagvaardigheid' vastgelegd. Bij de regeringsverklaring pleitte PvdA-fractievoorzitter Melkert in augustus voor een “contract met de burger', waarbij ambtelijke diensten worden gedwongen “de resultaten van extra middelen consequent te meten'.

“Er is duidelijk sprake van een omslag in het denken over de besteding van belastinggelden', signaleert G. van Maanen, directeur-generaal rijksbegroting van het ministerie van Financien. “In de jaren tachtig stond de beheersing van de begroting centraal en werd de discussie over de uitgaven beheerst door het voorkomen van overschrijdingen. Nu het beheer op orde is en alle ministeries goedkeurende accountantsverklaringen hebben is het tijd om te kijken of uitgaven goed worden besteed.'

Om de doelmatigheid van de bestedingen goed te kunnen meten, proberen de onderzoekers uit de wirwar van overheidsdiensten - van octrooi-aanvragen tot controles op de veestapel - harde cijfers te destilleren. Van elke dienst wordt vastgesteld wat de geleverde 'producten' zijn. Bij de belastingdienst zijn dat bijvoorbeeld de voorlopige en de definitieve aanslag voor de inkomstenbelasting. Vervolgens wordt met een her en der nog te introduceren 'lasten-batenstelsel' vastgesteld hoeveel het kost om dit 'product' te maken.

“Op die manier kun je bijvoorbeeld vergelijken hoeveel het versturen van een belastingaanslag kost op het belastingkantoor in Den Bosch en hoeveel in Groningen', licht Van Maanen toe. Met dit meetresultaat kan de centrale directie een 'duur' belastingkantoor dwingen om de belastingaanslag voortaan goedkoper aan te maken. Meten brengt ook aan het licht dat perfecte controles veel geld kosten. “Als je 100 procent controle wil in plaats van 95 procent, is die laatste vijf procent naar verhouding heel duur', vertelt Van Maanen. Met de metingen kan de overheid de kosten verlagen, zoals bij de uitvoering van de huursubsidie waarop volgens het regeerakkoord 50 miljoen gulden moet worden bezuinigd.

De opbrengst kan ook worden gebruikt voor verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening, waar de burger het meest van merkt. Om dat te meten worden kengetallen vastgesteld voor een overheidsdienst. “Zo vinden wij de wachttijden bij de marechaussee en het oplossingspercentage van het recherche-onderzoek zinvolle kengetallen', zegt Van Maanen.

De komende tijd wordt onder meer de zwaar belaste rechtelijke macht, die onlangs aangaf duizenden bezwaarschriften niet meer te kunnen afhandelen, aan een onderzoek onderworpen. De ambities van de opstellers van de begroting gaan echter nog verder. “Op termijn is het denkbaar dat bijvoorbeeld onderwijs, de politie of de gezondheidszorg met kengetallen worden bekeken op doelmatigheid', zegt Van Maanen, die al wat verder in de toekomst blikt. “In feite werken we nu aan een nieuw soort begroting. In de begroting voor de 21ste eeuw komen dan naast de uitgaven ook kengetallen voor de doelmatigheid van beleid.'

De Tweede Kamer heeft daar wel oren naar, maar de obstakels zijn nog groot. Als door de bodemgesteldheid de aanleg van een snelweg in Zuid-Holland al lastig te vergelijken is met die in Drenthe, is het nog lastiger om kengetallen te vinden voor iets als onderwijs. De voortdurende verschuiving van politieke prioriteiten maakt bovendien dat de Kamer om steeds andere kengetallen zou kunnen vragen. “In Europa loopt Nederland hoe dan ook voorop', vindt Van Maanen: “Engeland is al langer bezig met value for money, maar Duitsland en Frankrijk zijn daarvoor nog te druk met beheersing van de begroting.'

Vergelijking: hoeveel kost belastingaanslag in Den Bosch en hoeveel in Groningen