Miss Africa; De minirok als koloniaal erfgoed

Hun ideaal is Naomi Campbell. Maar het traditionele deel van Afrika moet niks hebben van meisjes die de Face of Africa willen worden. Voor hen belichamen de zichzelf wegcijferende Big Mama's het oer-Afrika. 'Afrikaanse vrouwen dragen nooit badpakken, dus waarom bij die wedstrijden opeens wel? Westers imperialisme.'

Een stille maandagmorgen in de National Gallery in Lusaka. Tussen wat scheefhangende Kenneth-Kaunda-parafernalia en een paar slecht nagebouwde negerhutten met Afrikanen van papier-mache ervoor, schrijden opeens vijftien levensechte, trotse jonge vrouwen. Korte rokjes plateauzolen, strakke jeans en diepe decolletes die niets aan de verbeelding overlaten. De meesten hebben het haar gemillimeterd om de vorm van hun hoofd te accentueren. In het uiterlijk zo preutse Zambia lijken ze wezens uit een ander melkwegstelsel.

De vrouwen lopen naar een zaal waar de British Council een tentoonstelling heeft ingericht met werk van fotograaf George Rodger. Foto's uit het Afrika van voor de Tweede Wereldoorlog. Voor een afbeelding van Nuba-worstelaars uit Soedan houden ze lang stil. “Kijk nou toch', lacht Vivien Tondeo met haar hoge jukbeenderen tegen de al even imposante Beauty Silenze, “Afrikanen droegen toen helemaal geen kleren.'

Over een paar dagen zullen deze meisjes elkaar op leven en dood bestrijden om de titel Miss Zambia 1998. Nu barsten ze in gegrinnik uit. “Wat zeurt iedereen hier dan eigenlijk over ons uiterlijk?'

De foto's openen de Zambiaanse missen de mooie ogen. In landen als Zambia en Zimbabwe gelden sinds enige tijd morele codes die je eerder zou verwachten in Teheran of Kabul. Vrouwen mogen in het openbaar alleen nog 'decent' gekleed gaan. De benen dienen vrijwel geheel bedekt te zijn. “Alles wat de vormen accentueert of een fractie van een dij laat zien, is hier uit den boze', zegt de Zimbabweaanse mode-ontwerpster Bernadette Munetsi (25). Geen minirokken, geen jeans geen split in de rok.

De miss-verkiezingen stuiten op groeiende weerstand, omdat missen in badpak niets te maken zouden hebben met 'Afrikaanse waarden' en hoogverraad plegen aan het schoonheidsideaal.

De starre nieuwe kledingcodes zijn in zuidelijk Afrika - anders dan in Iran - niet opgelegd door heersende elite of clerus. Nee, minirok- en jeansdraagsters zijn overgeleverd aan mob justice, de rechtspraak van het gepeupel. In de townships van Harare, hoofdstad van Zimbabwe, worden vrouwen in mini gemolesteerd en uitgekleed. Hetzelfde gebeurt in de drukke wijken van Lusaka, Lubumbashi en Lilongwe. Als de Zambiaanse missen zich in hun hotpants en strakke mouwloze T-shirts op het busstation hadden gewaagd, in plaats van in de National Gallery, zouden ze ongetwijfeld zijn gelyncht.

Actrice Sheila Mangwaza (23) weet uit ervaring wat er gebeurt als je een te korte rok draagt op plaatsen waar dat niet wordt gewaardeerd. Te kort, dat wil zeggen: boven de knie. Sheila liep in een voor Europese begrippen beschaafde rok op het roerige busstation Mbare Musika in Harare, toen een paar straatverkopers en kwajongens die op minibusjes meerijden om passagiers te ronselen, 'hure, hure' begonnen te roepen. Hure betekent zoveel als prostituee of kreng.Sheila wist zich daarop tussen de rokende bussen snel omringd door een groep jonge mannen en een paar oudere vrouwen met stevige armen, die haar de kleren van het lijf scheurden en harde stompen toedienden. Pas toen ze in de ogen van de hooligans voldoende gerafeld en gebutst was, lieten zij haar met rust.

Sheila Mangwaza slaat tegenwoordig maar een grote Afrikaanse doek om als ze de stad ingaat, om volkswoede te voorkomen. In het centrum van Harare kan een korte rok nog net, erbuiten is het vragen om hardhandige moeilijkheden.

Een ruimvallend wit mannenhemd verbergt nu haar vormen. “Ik wil niet nog eens in elkaar geslagen worden.' Sheila speelt sinds kort in een toneelstuk in haar township, dat geweld tegen vrouwen als thema heeft.

“Misschien dat ze daar iets van leren. Want het verzet tegen de minirok is natuurlijk niks anders dan verzet tegen de emancipatie van de vrouw', zegt zij.

Geimporteerde waarden

De jonge actrice heeft gelijk. Afrika staat op een tweesprong, en de twijfel over de te nemen weg uit zich onder meer in het gevecht over de verschijning van de vrouw. Past het continent zich aan aan de westerse democratische wereld en de bijbehorende liberale expressievormen? Of zoekt het heil in de eigen waarden, van voor de kolonisatie, waarop dan een 'inheemse' beschaving kan worden gebouwd? Een Afrikaanse Renaissance gebaseerd op traditie, het stokpaardje van veel Afrikaanse politici, of een Afrika naar westers voorbeeld? In landen als Zimbabwe en Zambia zegt het merendeel van de bevolking steeds hoorbaarder nee tegen geimporteerde waarden, en ja tegen 'eigen' tradities. En een manier om nee te zeggen is zelfbewuste vrouwen het leven onmogelijk maken.

De volkstribunalen op de busstations krijgen langzaam maar zeker navolging in de kamers van het gezag. Zo besloot de rechtbank in Chinhoyi, een middelgrote stad in het noorden van Zimbabwe, onlangs dat vrouwen in minirok niet meer worden toegelaten omdat dat 'verachting van de rechtbank' betekent. En in mei moest de minister van gezondheidszorg Nkandu Luo het Zambiaanse parlement verlaten, omdat de zoom van haar rok iets boven haar knieen kwam. Volgens de vice-voorzitter van het Huis Simon Mwila, lokte de minster hiermee dingen uit die in de kamerbankjes niet thuishoorden. Het parlement moest geen 'slaapkamer' worden, zei Mwila vanonder zijn witte pruik, en dus kon de minister gaan.

Half september sloeg fatsoensrakker Mwila weer toe.

Dit keer moest Edith Nawakwi, de kekke en machtige Zambiaanse minister van Financien, het ontgelden. De jeugdige Nawakwi had tijdens een debat in haar kamerbankje plaatsgenomen, waarbij de rok van haar keurige zwart-witte ensemble tot iets boven de knieen was opgeschoven. De minister, die zich nog herinnerde wat collega Luo was overkomen, legde snel een dossier op haar knieen, in de veronderstelling dat Mwila niets had waargenomen. Een tijdje zat ze te luisteren naar een collega-minister die net werd ondervraagd, toen opeens Mwila zijn microfoon openzette en de spreker interrumpeerde. “Kan de geachte minister van Financien naar huis gaan en terugkomen als ze weer netjes is gekleed?' Voor Nawakwi zat er niks anders op dan zich op haar hoge hakken zo snel mogelijk uit de voeten te maken.

“Alsof we hier vroeger allemaal lange rokken droegen! Het is zo'n idioot en schijnheilig debat. Laten we in godsnaam eens goed naar ons verleden kijken, naar de Afrikaanse cultuur. Als wij in traditionele kleding willen lopen dan lopen we in onze blote borsten en met een kralen of leren rokje dat korter is dan de kortste mini in Europa. Onze oma's droegen echt geen lange rokken, maar dat betekent toch niet dat zij de maatschappij verachtten?' De lach van Agnes Runganga buldert door haar kleine flatje in Harare. De psychologe van het Human Behaviour Research Centre kan de hedendaagse roep om zogenaamde traditionele waarden niet waarderen, maar wel verklaren.

De vrouw, zegt Agnes Runganga, heeft in Afrika de afgelopen eeuw een ondergeschikte rol vervuld. Daar willen jonge Afrikaanse vrouwen nu van af. “Voordat de kolonisatie begon was de vrouwelijke macht aanzienlijker. Vrouwen waren behalve moeder ook vaak broodwinner.

Vooral ongetrouwde vrouwen, de tete's, stonden sterk. Zij deden de administratie en waren gerespecteerd onderdeel van de samenleving. Maar de geschiedenis is daarna niet vrouwvriendelijk geweest. Tijdens de kolonisatie werd de vrouw opeens naar achter geschoven. Het was een verwarrende tijd waarin christelijke, Victoriaanse, en traditioneel Afrikaanse waarden een merkwaardige verbintenis aangingen. De vrouw was er voor seks en reproductie, moest zich zedig kleden en ook nog eens het zware werk op het land verrichten. De ongetrouwde tete's werden opeens als waardeloos beschouwd. Een vrouw behoorde getrouwd te zijn. Vrouwen werden geheel afhankelijk van de man.'

Tegen die afhankelijke cultuur zijn jonge, vaak alleenstaande vrouwen in opstand gekomen. De minirok wordt gezien als protest tegen de mannelijke onderdrukking. Naira Khan, een Pakistaans-Zimbabwaanse psycholoog uit Harare die onderzoek doet naar seksuele intimidatie, weet waarom een deel van de jonge vrouwen juist nu opstandig is. “De teenagers en twintigers van nu zijn vaak opgegroeid in kleinere gezinnen dan vroeger. Zonder de ragfijne sociale controle van de extended family. Ze groeiden op het platteland op zonder vader, omdat die in de stad werkte. Daar was er alleen een moeder om zich aan te spiegelen. Of ze werden grootgebracht in de townships, waar de invloed van soaps en glossy tijdschriften uit het westen enorm is. Dat heeft geleid tot vrouwen met een veel onafhankelijker, op zichzelf gerichte houding ten opzichte van het leven. Vrouwen die ook nee durven zeggen tegen de man.'

Volgens Runganga en Khan is de roep om 'traditionele waarden' dus vooral een wanhoopspoging van de mannenmaatschappij om de volledige macht terug te krijgen.

“Per slot van rekening betalen mannen in deze landen nog een lobola voor een vrouw, een bruidschat', zegt Agnes Runganga. “Veel mannen beschouwen vrouwen als hun eigendom. Dat willen zij niet kwijt.'

Catwalk

Het patriarchaat, de mannenmaatschappij die zich verzet tegen de eigenwijze vrouw, heeft echter een paar niet te onderschatten handlangers. Zo zijn daar de oudere dames, de brigade van Big Mama's van het platteland en de townships die nog heilig geloven dat de macht van de man iets vanzelfsprekends is. Zij zijn de felste supporters van de mannelijke hooligans die op straat jonge vrouwen in mini of jeans aanranden. En daar is de kerk, vooral de populaire Apostolic Faith-sektes. Genootschapjes die in lange witte gewaden in de bush bijeenkomen, waar de bijbel en de geesten van de voorouders worden bezongen. De - mannelijke - hogepriesters met hun kaalgeschoren schedels en lange baarden moedigen daar mannen aan om geen nee van de vrouw te accepteren. “En een minirok betekent hier nee', zegt Khan.

Ook de zelfbewuste vrouwen die meedoen aan miss-verkiezingen zouden opeens niet meer in de 'Afrikaanse cultuur' passen. En dat terwijl ieder township bij de grote steden en elk growthpoint op het platteland tot voor kort met veel enthousiasme de meest uiteenlopende koninginnetjes verkoos. Miss Legs, Miss Hair, Miss Personality, noem maar op.

Vrouwen met donkere huid zijn momenteel in trek in de wereld van glitter en glamour. En dat weten de meisjes van Afrika al te goed. Voor een Afrikaanse jongeman van nederige komaf is voetballer worden de enige kans op een goed leven, voor jonge vrouwen biedt een miss-titel een uitweg. Allemaal willen ze de nieuwe Naomi Campbell, Iman of Alek Wek worden.

Maar de missen dossen zich op de catwalk uit in kleren die ze op straat van het lijf worden gerukt en geven dus volgens de tegenstanders een slecht voorbeeld.

Vaak kent de show bovendien een badpak-deel. “Afrikaanse vrouwen dragen nooit badpakken dus waarom bij die wedstrijden opeens wel? Westers imperialisme', zegt een dame van de Gracious Women Fellowship in Harare, een organisatie van christelijke vrouwen die vindt dat er voor vrouwen geen andere rol is dan de 'traditionele' Afrikaanse rol: de man dienen.

Vooral sinds vorig jaar 'Face of Africa' werd geintroduceerd is er veel kritiek op de missen-rage. De Zuid-Afrikaanse commerciele satellietzender M-Net en het New Yorkse Elite Model Management organiseren nu voor de tweede keer deze modellenwedstrijd met vele voorronden over het hele continent. Uiteindelijk wordt dan ergens in een glitterhotel het Face of Africa-supermodel gekozen, die meteen een vet contract krijgt bij Elite.

Vorig jaar won de zeventienjarige Nigeriaanse Patricia Oluchi Onweagba. In het Elephant Hills-hotel in het Zimbabwaanse Victoria Falls werd de superslanke Oluchi in haar volle 1 meter 90 uitverkoren tot het 'gezicht van Afrika'.

Schrijlings op een olifant, geflankeerd door twee Zulu-krijgers met flambouwen, maakte zij een ereronde over het podium. Haar beloning was een contract van 150.000 US dollar, een bedrag dat de gemiddelde Afrikaan in een heel leven niet bij elkaar verdient. Oluchi's zelfverzekerde, wijd uit elkaar staande amandelogen hebben het afgelopen jaar al op de cover van tal van glossy's gestaan.

De tegenstanders van de schoonheidswedstrijden, vooral te vinden in de uitgestrekte townships, zijn boos dat het continent weer westerse maatstaven worden opgelegd.

Is dat Miss Africa? De kolonisatie was toch voorbij? De deelnemende meisjes dienen te voldoen aan de strakke maatjes die gelden bij de internationale modehuizen in New York en Parijs. Langer zijn dan 1 meter 72.

Maar slank zijn wordt in Afrika nog steeds geassocieerd met armoe, honger en kampen. Het aloude schoonheidsideaal is er gebaseerd op getoonde welvaart: gepronoceerde borsten, buik en billen. De populariteit van de op ranke leest geschoeide schoonheidswedstrijden, heeft daarom geleid tot een explosie van alternatieve competities. Tegelijk met de finale van 'Face of Africa' werd vorig jaar in Kinshasa, hoofdstad van de Democratische Republiek Congo, voor de eerste keer Miss Mama Africa gekozen. De kandidaten waren niet geselecteerd op lengte, maar op basis van 'Afrikaanse waarden'. De missen moesten minimaal tachtig kilo wegen, en als de centimeter rond hun bubbelende middel werd gelegd, moest die tussen de 1,35 meter en anderhalve meter aangeven.

De African Mama's in Kinshasa droegen in de spots natuurlijk geen verfoeilijke badpakken, maar 'authentieke' veelbedekkende, wijdvallende, Afrikaanse kleren. Bij voorkeur chitenge een kleurrijke bollende jurk die in Oost-, West- en midden-Afrika populair is. Ook in Ivoorkust, Senegal en Zuid-Afrika zijn al traditionele Afrikaanse missverkiezingen gehouden. Zimbabwe komt deze maand met een Miss Wildlife-wedstrijd. In Tanzania besloot de regering de missverkiezingen te verbieden.“We kunnen toch niet tolereren dat onze cultuur wordt verpest? We kunnen toch niet toestaan dat wij schandelijke westerse dingen na-apen, met Afrikaanse dames die halfnaakt door een hal pararderen', zei de hoogste Tanzaniaanse ambtenaar voor 'kunsten en talen'.

De schoonheidswedstrijden werden vervangen door Miss Bantu-verkiezingen. Kort en stevig, en zeker niet in verderfelijk badpak. Maar na protesten van de machtige toeristenorganisatie die de wedstrijden organiseerde moesten de autoriteiten hun verbod weer inslikken. Nu mogen missverkiezingen weer, mits de missen decent gekleed gaan.

Anderhalve vrouw

De Big Mama's tegen de Naomi Campbells. Wie wint? “Ik vind het eerlijk gezegd niets, die smalle billetjes. Maar voor de 'anderhalve vrouw', het ideaal van vroeger, zie ik het toch somber in' zegt Chiza Ngwira (60), hoofdredacteur van Parade, met spijt in zijn stem. Parade is een Zimbabwaans maandblad dat vrijwel altijd een moderne slanke miss op de cover heeft en wordt gelezen door twee miljoen jonge mensen in zuidelijk Afrika. In oktober organiseerde Ngwira voor de tweede keer de Miss Parade-verkiezing. “De dingen veranderen snel', zegt Ngwira, “de meisjes willen nu allemaal lang en slank zijn. Net jojo's. Sommigen scheren zelfs hun haar af!'

Parade probeert een brug te slaan tussen lang en de mini, tussen 'traditioneel' en 'onzedelijk'. De deelnemers aan de miss-verkiezing in de overvolle Jacaranda-zaal van het protserige Sheraton-hotel in Harare hoeven zich niet in badpak te vertonen, en zij mogen zelf kiezen in wat voor kleren ze zich presenteren. De meesten mijden de gewraakte minirok, en schrijden heupwiegend in lange gewaden over de plankieren. Maar een enkele waaghals heeft toch extreem korte hotpants om de bilpartij gespannen, tot genoegen van het publiek. In de zaal zitten en staan vooral Zimbabwanen die in de rijke buitenwijken van Harare wonen. Daar heersen niet de verstikkende kledingcodes van de townships.

Parade heeft geen maten voorgeschreven, waardoor lang en kort zij aan zij over het langwerpige podium gaan. Maar de wulpse Miss Bantu's maken tot ongenoegen van organisator Ciza Ngwira geen kans. Uiteindelijk wint Matilda Zijenah, de vrouw met de langste, glimmende bruine benen en de breedste rij blinkend ivoor, waarmee ze de hele tijd uitdagend en trots tegelijk de jury toelacht. Zij lijkt ook het meest op Naomi Campbell, met haar figuurtje dat je door een servetring kunt halen.

Volgens psychologe Naira Khan zal het nog lang duren voordat Afrikaanse mannen gewend zullen zijn aan sterke vrouwen die voor zichzelf mooi durven zijn en gewoon een snauw geven als een man iets oneerbaars zegt. “De openbare minirokken-verscheuring zal wel even doorgaan. Maar steeds meer dochters zullen leren om sterk te zijn, niet toe te geven. Vrouwen komen ook steeds meer in opstand tegen de cultuur van verkrachting die hier heerst. Cultuur is hier gewoon een mannelijk excuus om de vrouwen te blijven onderdrukken.'

De geemancipeerde vrouwen geven niet snel op. Edith Nawakwi, de jonge Zambiaanse minister van Financien, verliet dan wel schielijk het parlement, inmiddels heeft ze subtiel teruggeslagen. Onlangs liet zij zich fotograferen in een kokerrok die duidelijk boven de knie was gekropen, lachend bovenop een blitse motorfiets. Een mooie manier om te zeggen dat je lak hebt aan het mannelijk machismo.

Angeline Posi (28) en Jane Mutongerwa (20), twee vlotte Zimbabwaanse kleermaaksters, vertellen dat ze alleen nog rokken maken die boven de knie eindigen. Een principekwestie, zeggen ze onder een schamele parasol op een terras in Chitungwiza, het Soweto van Harare. “Trouwens, de echte hoeren hier, en dat zijn er steeds meer, dragen altijd lange rokken' vertelt Angeline.

“Dus eigenlijk zouden ze die moeten pakken.' Haar collega Jane: “Ik begrijp ook niet waarom ze ons strippen, dat lost toch niets op? Ze zouden ons beter een doek kunnen aanbieden, waarmee we onze naakte dijen kunnen bedekken.'

“In Afrika was je mooi als je kon laten zien dat er goed voor je werd gezorgd', zegt Agnes Runganga. In de schoonheid van de vrouw toonde zich niets anders dan de goedheid van de man. De nekslag voor dit patriarchale Afrika, waar een vrouw alleen mooi kon zijn als ze een man had die haar voldoende te eten gaf, volgt wellicht in februari volgend jaar in Windhoek, hoofdstad van Namibie. Dan vertegenwoordigt de magere maar stoere achttienjarige Ayen Deng Oost-Afrika bij de finale van Face of Africa. Als zij wint, zal de Sudanese Deng het eerste beroemde model zijn dat is geboren en getogen in een vluchtelingenkamp. Miss Africa, dankzij de graanzakken uit het westen.

    • René van Rijckevorsel