Hamas verstopt zich achter rookgordijnen

De Palestijnse beweging Hamas is in het defensief. De populariteit is tanende, de jacht is geopend en de politieke leiding weet niet meer wat de militaire tak doet.

Strijdlustig stapt Muntaha Tawil (35) het kantoor van haar advocaat binnen. De gesluierde Tawil probeert haar echtgenoot Jamal vrij te krijgen, die in oktober door de Palestijnse Autoriteit (PA) werd gearresteerd en zonder vorm van proces wordt vastgehouden. Jamal Tawil is de leider van de islamitische beweging Hamas in Ramallah. Nu hij vastzit, wordt zijn vrouw dan ook 'de Hamas-vertegenwoordigster in Ramallah' genoemd. Maar zij houdt ineens vol: “Mijn man is geen Hamas. Als goed moslim komt hij op voor Palestijnen in Israelische gevangenissen. Maar Hamas, nee hoor.'

Na de aanslag op de Mahane Yehuda-markt in Jeruzalem gisteren, die door Hamas werd opgeeist, is andermaal de Israelische druk op PLO-leider Yasser Arafat toegenomen om Hamas de kop in te drukken. Als hij dat niet doet, dreigt de Israelische premier Netanyahu, kan Israel de Palestijnen geen land geven, zoals eind vorige maand in het Wye-memorandum was beloofd. Maar Arafat staat voor een enorm probleem: wie of wat Hamas is, is steeds lastiger te bepalen. Hoe harder Arafat op Hamas jaagt, hoe meer de beweging zich in rookgordijnen hult.

Voor 'Wye' liet Arafat enige prominente Hamas-leden arresteren zoals Jamal Tawil, om te tonen dat hij terrorismebestrijding serieus neemt. Toen een Palestijnse zelfmoordenaar zichzelf na 'Wye' bij een bus joodse kolonistenkinderen in Gaza opblies (hij vermoordde slechts een Israelische soldaat), liet Arafat er nog eens 221 oppakken. Hamas' spirituele leider, sjeik Ahmed Yassin, kreeg huisarrest. Hoewel de 19-jarige dader uit een Hamas-familie komt en vrienden zeggen dat hij lid was van de beweging, ontkent Hamas de verantwoordelijkheid. Toen er een Hamas-pamflet verscheen vol dreigementen aan het adres van 'de collaborateurs' van de PA, zeiden Hamas-leiders van niets te weten.

En hoewel Jamal Tawil eens woordvoerder was van alle Hamas-gevangenen in Israel en de belangrijkste spreker op Hamas-bijeenkomsten in Ramallah zegt zijn vrouw nu dat die connectie niet bestaat. Zelfs haar advocaat kijkt er verbaasd van op. Een andere jurist, Khader Shkiraat van de mensenrechtenorganisatie LAW, zegt: “De echte Hamas is ondergronds gegaan. Politieke leiders als Tawil of sjeik Yassin weten niet wat de militaire tak uitvoert. Het wordt steeds moeilijker om aanstichters van aanslagen in Israel te pakken te krijgen.'

Een paar jaar geleden was het duidelijk wat Hamas was en waar de beweging voor stond. Als Hamas een aanslag pleegde, eiste ze de verantwoordelijkheid op. Iedereen wist welke neef of buurman Hamas 'was'. Niemand deed er schimmig over. Op het strand in Gaza jogden 's ochtends Hamas-leden met groene vlaggen, om later in het zand te 'vergaderen'. Hamas, opgericht tijdens de Intifada de Palestijnse opstand tegen Israel die in 1987 begon, was het symbool van Palestijns verzet tegen de Israelische bezetting. Daarbij zorgde Hamas met een netwerk van scholen, klinieken en sportclubs voor de noden van de gewone man.

Toen Yasser Arafat na de Oslo-vredesakkoorden naar Gaza kwam om de Palestijnse Autoriteit te vestigen, beschuldigde Hamas hem ervan met Israel samen te spannen om de Palestijnse droom, de destructie van Israel en de vestiging van een Palestijnse staat in heel vroeger Palestina, om zeep te helpen. Hamas-aanhangers raakten slaags met Arafats politie. Arafat liet velen arresteren. Er vielen doden.

Hamas' aanslagen in Israel gingen door. Als vergelding grendelde Israel de autonome gebieden af. Palestijnen keerden zich af van Hamas, want zij verloren hun baan in Israel en hun bewegingsvrijheid.

Zij wilden niet dat Palestijnen (Hamas) tegen Palestijnen (PA) vochten. Bovendien leek Hamas politiek, behalve destructie in Israel, weinig effect te hebben: het vredesproces ging door, zij het in traag tempo. De steun voor Hamas kelderde in vier jaar van 18 naar iets boven de 10 procent.

In 1996 gooide Hamas het roer om. In plaats van enkel te schelden op de PA moedigde zij aanhangers aan om MET de PA aan de opbouw van instituties te werken. “In afwachting van het faillissement van het vredesproces is daar niets tegen', zei een leider. “Dit dient het Palestijnse volk.' Arafat, altijd gretig om politieke oppositie te coopteren, maakte twee Hamas-leiders zelfs minister. In de veronderstelling dat een man zijn baas niet zal aanvallen omdat hij dan geen salaris meer heeft, werden Hamas-aanhangers bij ministeries en de politie te werk gesteld. In ruil voor die sociale rehabilitatie liet Hamas toe dat Arafat moskeeen onder PA-controle plaatste en ook de karateclubs en computerklassen in de gaten ging houden. De militaire tak ging ondergronds. Politieke leiders horen het nieuws van een aanslag nu ook op de radio. Als ze zouden weten wie wanneer aanslagen beraamt, hoeft Arafat enkel de politieke leiders het vuur na aan de schenen te leggen tot er een doorslaat en namen gaat noemen. Dat risico nemen de ondergrondse cellen niet.

Het is die ondergrondse Hamas - Izzidin Qassam - die Arafat nu moet zien te kraken. Politieke leiders oppakken, of de leider van Hamas-voetbalclubs, zoals vorige week, is aardig voor de media, maar levert niets op. Bijkomend probleem is dat Hamas vooral nog Israeliers zegt aan te vallen vanuit gebied dat niet onder controle van Arafat, maar van Israel staan.

Die strategie is bedacht om Arafat minder voor het hoofd te stoten en Israel aan te moedigen meer land af te staan. Veel garages of zolders waar onlangs explosievenfabriekjes worden gevonden, lagen in de 96% van de Westelijke Jordaanoever waar Arafats politie niet mag komen. De meeste zelfmoordenaars komen uit datzelfde gebied.

Volgens Palestijnse bronnen is Arafat vastbesloten om te doen wat hij kan. Hij denkt dat een “buitenlandse hand', ofwel Iran, de terroristen stuurt om hem persoonlijk belachelijk te maken. PA-functionarissen en zelfs seculiere prominenten krijgen (extra) bodyguards aangeboden. “Kijk maar naar Algerije', kreeg een schrijver te horen. Naar verluidt is de samenwerking tussen Palestijnse en Israelische veiligheidsdiensten beter dan ooit. Hamas-aanhangers worden niet meer naar het bureau geroepen, maar van bed gelicht. Degenen die nog baarden durven dragen, zijn zeker niet van Hamas.

Ismail Abu Shanab, een gematigde politieke leider in Gaza die vorige week twee dagen vastzat, een van de weinigen die nog wil praten, zegt zelfs dat Hamas “niet zal terugslaan als de PA de wapens tegen ons keert.' Hij keurt de recente aanslagen niet af, maar ontkent dat Hamas erachter zit. Hij protesteert ook niet tegen het feit dat de PA de families van zelfmoordenaars de traditionele rouwprocedures ontzegt, maar beschouwt de mannen wel als 'martelaars'. Angstige doublespeak, Shanab is behoedzamer dan ooit.

Palestijnse veiligheidsagenten zeggen dat veel 'breinen' van Hamas' militaire tak inmiddels gearresteerd zijn, of dood. Het probleem is volgens hun dat kleine afsplitsingen nu op eigen houtje dood en verderf zaaien in Israel. Amateurs die deskundige leiding missen.

Dit kan een verklaring zijn voor het feit dat veel aanslagen de laatste tijd zo klunzig worden uitgevoerd. De bom in Jeruzalem gisteren ging te vroeg af en doodde enkel de daders. Het doelwit vorige week, de bus schoolkinderen, werd nauwelijks geraakt. De granaten in Beersheva die de Wye-onderhandelingen moesten verstoren, richtten enkel verwondingen aan. Sommigen beweren dat dit een bewuste Hamas-strategie is om de PA en Israel op het verkeerde been te zetten. Maar dat lijkt vergezocht. Want welke zelfmoordenaar van Hamas is bereid nu zich op te blazen zonder dat hij zoveel mogelijk Israeliers met zich meeneemt?