Zijne Hoogheid is zenuwziek; KRO presenteert koningsdrama in acht delen

In 1884 overleed kroonprins Willem Alexander, zoon van koning Willem III en koningin Sophie. In de tv-serie 'Wij Alexander' laat schrijver Tomas Ross 'de vergeten kroonprins' stiekem voortleven in een Haagse kliniek.

Patient no. 4 laat zich aanspreken als Zijne Hoogheid. De andere patienten in de kliniek zijn zenuwziek en ondergaan de behandelmethoden uit het begin van deze eeuw: een koud bad om tot bedaren te komen of desnoods opsluiting in een isoleercel met rustgevend zeegras. Patient no. 4 vormt een uitzondering, want hij meent dat hij prins Alexander is. En de doktoren laten hem in die waan, al was het maar om het zekere voor het onzekere te nemen. Hij weet zo veel over het Nederlandse vorstenhuis dat ze hem niet zonder meer voor gek durven verklaren.

De mysterieuze hoofdpersoon in de achtdelige KRO-serie Wij Alexander heeft echt bestaan. Hij heette Willem Alexander, kortweg Alexander. Zijn vader koning Willem III, en zijn moeder, koningin Sophie, hadden een slecht huwelijk en drie zonen. Een stierf als zesjarig jongetje aan een verwaarloosde hersenvliesontsteking en de tweede overleed op 38-jarige leeftijd aan longontsteking, pleuritis en bronchitis. Alexander, de kroonprins, zou de volgende koning worden.

Maar ook hij was ziekelijk en bovendien behept met een hang naar eenzaamheid. In zijn herenhuis aan de Kneuterdijk 6 te Den Haag liet hij de ramen dicht en de gordijnen doorgaans gesloten. De enkele hoogwaardigheidsbekleders die hem desondanks ontmoetten, noemde hem 'terneder gedrukt' of zelfs lijdend aan 'droefgeestigheidswaanzin'. Ondanks zware publicitaire druk verscheen hij nimmer in het openbaar. Wel verdedigde hij zich - hoogst ongebruikelijk voor een Oranje - tegen de kritiek op zijn isolement in enkele krantenartikelen en brochures: “Ik weet zeer goed dat vorsten openbare personen zijn, maar men moet niet over het hoofd zien, dat deze openbare personen mensen zijn, die ook hun gemoedsaandoeningen hebben in even groote mate als hun landgenooten.'

Alexander, in de onlangs opnieuw verschenen biografie van Fred.J.Lammers aangeduid als 'de vergeten kroonprins', stierf in 1884 aan tyfus. Hij was toen nog maar 32 jaar. Over zijn dood bestaat geen enkele twijfel; het lijkschouwingsrapport is zelfs dermate gedetailleerd dat het volgens Lammers 'onsmakelijk' aandoet.

Verraad

Patient no. 4 in Wij Alexander heeft echter een heel ander verhaal te vertellen. Hij suggereert dat zijn dood slechts een maskerade is geweest om zijn bestaan te verdonkeremanen. Zijn vader Willem III, die hij typeert als 'een paljas, een rokkenjager', zag hem immers als een lastig obstakel. De oude koning hertrouwde met de twintigjarige prinses Emma van Waldeck Pyrmont en wenste niet voor de voeten te worden gelopen door een zoon die zulks als verraad aan koningin Sophie beschouwde. Bovendien wist de koning dat prins Alexander aan zijn secretaris Willem van Dijck alles dicteerde wat over de Oranjes te vertellen was.

Niet bekend

Het is, kortom, een aan de historische werkelijkheid refererende en voor liefhebbers van complottheorieaarschijnlijken uiterst aantrekkelijke gedachte die de scenarist Tomas Ross in Wij Alexander heeft uitgewerkt: een geheimzinnige patient in een Haagse kliniek anno 1909, met brandende ogen en beheerste bezetenheid gespeeld door Jacques Commandeur, die beweert dat hij prins Alexander is en daarmee ook bij de kijker twijfel weet te zaaien over zijn ware identiteit.

De vraag wat er van deze kroonprins is geworden klemt te meer, omdat in 1880 in anarchistische kring honend werd gereageerd op de geboorte van prinses Wilhelmina - en in 1909 opnieuw, bij de geboorte van Juliana. Een boos maar hardnekkig gerucht wil dat koning Willem III door zijn onstuimige veelwijverij een 'ontuchtige ziekte' had opgelopen die hem onvruchtbaar maakte. Hij kon dus nooit de vader van Wilhelmina zijn zegt een anarchist in de eerste aflevering op samenzweerderige toon, en het bewijs voor die stelling zou wel eens in het kistje van Alexander te vinden kunnen zijn.

Ook in werkelijkheid is over het vaderschap van Willem III gespeculeerd; een hofdignitaris is genoemd als degene die in plaats van de koning zo behulpzaam was om de zwangerschap van prinses Emma te veroorzaken. Dat zou betekenen dat de stamboom van het Oranje-geslacht geen rechte lijn vertoont. Probeer daar maar eens een dramaserie over te maken!

Neurosenleer

Thomas Ross heeft de oplossing gezocht in een fictief kader voor de historisch juiste flashbacks. Als inspirerend voorbeeld diende naar zijn zeggen de film Amadeus, waarin de componist Salieri na de dood van Mozart een gekleurd beeld geeft van diens leven. Ook daarin is sprake van een fictief historisch heden en een reeks min of meer authentieke historische terugblikken.

Wij Alexander luisterrijk geregisseerd door Rimko Haanstra, speelt zich af in 1909. Op de eerste dag wordt in Den Haag de geboorte van prinses Juliana gevierd; aan de gevel van het station Hollandsch Spoor hangen oranje slingers. Daar arriveert een jonge arts (Hugo Haenen) die bij dokter Freud in Wenen heeft gestudeerd en het hoofd nog vol heeft van diens 'nieuwe neurosenleer'.

De ontmoeting met Patient no. 4, in de kliniek waar hij gaat werken, brengt hem op de gedachte 's mans casus te gebruiken voor zijn promotie in de psycho-analyse. Allengs raakt hij echter dieper verwikkeld in de verhalen van de man die prins Alexander zegt te zijn.

Binnen dat verzonnen kader is het soms lang niet makkelijk te beseffen dat de flashbacks, waarin het gespannen huwelijksleven van koning Willem III en zijn Sophie is gereconstrueerd, wel op waarheid berusten. Lammers maakt er, in het voorwoord van zijn biografie, korte metten mee. “Aansprekende historische gegevens', schrijft hij, “worden in de televisieserie uit hun verband gerukt en in een nieuwe, op fantasie berustende context geplaatst.'

Zo makkelijk is deze poging tot vorstelijke geschiedschrijving in dramavorm - een in Nederland zelden beoefend genre - echter niet af te doen. Uit het strikt feitelijke relaas van Lammers doemt bijvoorbeeld van koning Willem III geen wezenlijk ander beeld op dan in Wij Alexander wordt vertolkt door Porgy Franssen: dat van 'een man met een grillig karakter, opvliegend van aard en moeilijk in de omgang (die) zijn eenzaamheid wat tracht te verdrijven door er regelmatig een vriendinnetje op na te houden' en die zich aan zijn gevoelige vrouw en ziekelijke zoon weinig gelegen liet liggen.

Dat prins Alexander een grote onbekende is, zoals Lammers vaststelt, klopt in ieder geval wel. “Als iemand zijn naam al weet thuis te brengen, voegt hij er in de regel meteen aan toe: o ja, dat was die zenuwzieke prins. Zelfs in de koninklijke familie wordt er door sommigen zo over hem geoordeeld.' Lammers ziet hem liever als een ongelukkige (“indien het geluk hier op aarde bestaat, zoo is het niet voor mij weggelegd') die zich niettemin ernstig voorbereidde op zijn aanstaande koninklijke verplichtingen, maar nooit de kans heeft gehad zich als koning te bewijzen.

Tomas Ross heeft, met tussenpozen, zeven jaar aan het schrijven van de serie gewerkt. Het naar Hilversumse begrippen huizenhoge budget (acht miljoen gulden) is voor de helft gesubsidieerd door het Stimuleringsfonds Nederlandse Culturele Omroepproducties. Dat stelde Rimko Haanstra in staat te werken volgens filmnormen die in dit genre doorgaans te kostbaar zijn: drie minuten film per dag. Bij het meeste tv-drama moet twee keer zo snel worden gewerkt. Zo te zien is dan ook nergens op bezuinigd; als er met een trein uit 1909 naar Belgie moet worden gereisd, zoeft die trein ook op schilderachtige wijze door het voorgeschreven landschap. En als de handeling zich in kastelen voltrekt, komen er ook echte kastelen in beeld.

Voor een thriller-schrijver als Tomas Ross, die zich regelmatig baseert op authentieke gegevens en daarbij graag suggereert dat hij meer weet dan wat al algemeen bekend was, biedt deze episode uit het vaderlandse vorstenhuis bij uitstek materiaal om er een thriller-achtige wending aan te geven. Niets mooiers, voor hem, dan zo'n mengeling van geheimhouding en legendevorming, die nieuwsgierig maakt naar de vraag wie de echte Alexander is: Jacques Commandeur of die dode uit het sectierapport.

    • Henk van Gelder