Z-Afrika krijgt 'strengste wet' tegen roken

Deze week nam het Zuid-Afrikaanse parlement een verreikende wet tegen roken aan. In alle openbare gelegenheden zal roken weldra zijn verboden terwijl voor rookwaar geen enkele reclame meer mag worden gemaakt.

De Pick'n Pay supermarktketen is zijn tijd ver vooruit. In de honderden megawinkels die het bedrijf verspreid over heel Zuid-Afrika telt, bestaat al lange tijd een rookverbod voor klanten. Alleen in de restauratieafdeling mocht men tot nu toe nog een sigaretje opsteken. Voor het personeel bestaan afgescheiden rookruimten. Maar ook aan deze beide privileges van de roker komt binnenkort een einde. De Wet op de Controle van Tabaksproducten, die woensdag een ruime meerderheid in het parlement kreeg, verbiedt roken in openbare gebouwen en vervoermiddelen, op de werkvloer en zelfs in prive-woningen met huishoudelijk personeel. Op overtreding staat een forse boete van 200 rand (bijna zeventig gulden).

Phumzile Mazibuko werkt op de afdeling rookwaren van Pick'n Pay in de Johannesburgse wijk Norwood. Ze is dolgelukkig met de nieuwe wet. “Wat mensen met zichzelf willen doen moeten zij weten, maar ik heb heel veel last van rook', verkondigt Phumzile. “Sommige klanten trekken zich niets aan van het verbod. En als ik er iets van zeg, geven ze een grote mond terug.' Een oude dame met een doorrookt gezicht mengt zich in het gesprek. Ze heeft zich net een mondvoorraad filtersigaretten aangeschaft. “Er zijn veel gevaarlijker dingen in Zuid-Afrika dan een peuk. Het verkeer, uitlaatgassen, geweld. Ik rook door', zegt ze geagiteerd.

De tabakswet van minister van Gezondheid dr. Nkosazana Zuma houdt het land al wekenlang in zijn greep. Rokers en niet-rokers, de tabakslobby en actiegroepen tegen roken bestoken elkaar met argumenten. Voorafgaande aan de parlementaire behandeling kregen alle betrokken partijen ruime gelegenheid de volksvertegenwoordiging in Kaapstad van hun gelijk te overtuigen.

De tabaksindustrie is met een geschatte jaaromzet van tien miljard rand een belangrijke sector in Zuid-Afrika. De teelt van de tabaksplant biedt werk aan 28.000 mensen. Met de productie en de verkoop van tabaksproducten en in afgeleide sectoren zijn ruim 70.000 arbeidsplaatsen gemoeid.

De tabaksfabrikanten schoten tijdens de hoorzittingen in Kaapstad met grof geschut. Een internationaal adviseur van de bedrijfstak, Keith Gretton, zwaaide met een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), waarin staat dat er geen statistisch verband kan worden aangetoond tussen roken en hartziekten. “Het verbieden van roken in openbare gelegenheden mag dan politiek correct zijn, er is geen wetenschappelijke of juridische onderbouwing voor', aldus Gretton. De radicale vakbond van werknemers in de voedselindustrie (FAWU) die meestal in het nieuws komt vanwege meningsverschillen met het management, ondersteunde ditmaal de 'bazen' volledig. 15.000 banen staan volgens de bond op de tocht door de nieuwe wet. Volgens Katishi Masemola van de FAWU kan Zuid-Afrika zich “de strengste wetgeving tegen roken ter wereld' economisch niet permitteren. “De realiteit en het belang van tabak in onze regio rechtvaardigt een juiste afweging van gezondheid en economische belangen', aldus Masemola.

De tabakslobby kreeg in de Kaap strategische steun van de parlementaire oppositie. Met name de Democratische Partij toonde zich een fel tegenstander van Zuma's ideeen. De DP verdedigde niet het roken als zodanig, maar zei zich te verzetten tegen de 'dwangwet'. De woordvoerder van de partij, Mike Ellis, zei in het parlementaire debat dat het opleggen van controle van bovenaf hem deed denken aan de tijd van de apartheid.

De burgers van Zuid-Afrika moeten het recht hebben zelf te kiezen of ze willen roken of niet zo redeneerden de Democraten.

De Kankerassociatie van Zuid-Afrika veegde alle argumenten van de 'rokers' van tafel. De vereniging kwam met een ander rapport van de WHO, waarin stond dat het verband tussen roken en diverse vormen van kanker onomstotelijk is aangetoond. Ter ondersteuning van de argumentatie legde ex-buschauffeur Dennis Woest sprekend door een stemnabootser, uit hoe 33 jaar lang kettingroken zijn slokdarm verwoestte. De Nationale Raad tegen Roken rekende het parlement voor dat het opleggen van strenge bepalingen op termijn juist kostenbesparend is doordat het ziekteverzuim en de uitgaven in de gezondheidszorg ten gevolge van roken drastisch zullen teruglopen.

Minister Zuma en de ANC-meerderheid in het parlement lieten zich niet vermurwen door de tabakslobby. De wet werd woensdag met 213 tegen 106 stemmen aangenomen. De wet moet binnenkort nog door president Mandela worden bekrachtigd, maar dat is een formaliteit.

De antirookbepalingen zullen grote economische gevolgen hebben voor afhankelijke bedrijfstakken en instellingen. Voor rookwaren mag op geen enkele manier meer reclame worden gemaakt, noch in de media (radio- en tv-boodschappen waren al verboden) noch via aanplakborden. De verwachte inkomstenderving voor dagbladen beloopt vele miljoenen. Ook de sponsoring door de tabaksfabrikanten van culturele en sportieve evenementen is straks bij wet verboden. Tot nu toe stak de tabaksindustrie vooral veel geld in grote sportevenementen. Zo is de strijd om de landelijke voetbalbeker omgedoopt tot de Rothmans Cup, naar het merk van het bedrijf Rothmans Pall Mall International.

Op het gebruik van een geregistreerde merknaam van een tabaksproduct, het logo of de bedrijfsnaam komt een boete te staan van 200.000 rand.

Dit kan in de praktijk nog leiden tot gecompliceerde situaties. McDonald's is niet alleen de naam van een Amerikaanse voedselketen, maar ook van een Canadese tabaksfirma. Hetzelfde geldt voor 'Springbok', dat zowel voor een sigarettenmerk staat als een lid van het nationale rugbyteam aanduidt.