Twee cowboys op eenzame hoogte; Meesterlijke novelle van Annie Proulx

Annie Proulx: Brokeback Mountain. Fourth Estate, 58 blz. f19,75

Het Amerikaanse landschap speelt de hoofdrol in het werk van de Amerikaanse schrijfster Annie Proulx haar verhaal en personages, zo benadrukt zij in interviews, komen eenvoudig uit dat landschap voort. Sinds Proulx op 56-jarige leeftijd debuteerde met Postcards (1991) is zij haar lezers blijven verrassen met hoogst originele, veelbekroonde romans en verhalen, die zich steevast voor een belangrijk gedeelte afspelen in de Amerikaanse wildernis, of op z'n minst op het ongastvrij platteland, waar het leven hard is, en geweld een vast onderdeel van het bestaan. Haar nieuwe novelle Brokeback Mountain vormt hierop geen uitzondering. Zoals de titel aangeeft, staat ook hier een typische Proulx-locatie centraal, het woeste berglandschap van Wyoming. En de personages die daar bijhoren, zijn die archetypische Amerikaanse helden, cowboys.

Bij aanvang van het verhaal lijkt het erop dat Proulx zich deze keer wel bijzonder heeft uitgeleefd in haar voorkeur voor stoere mannen: hoofdpersoon Ennis wordt wakker om vijf uur 's ochtends, krabt zich eens in het kruis, pist in de gootsteen, stampt zijn cowboylaarzen aan en zet een pannetje op het vuur om de koffie van gisteren op te warmen. Een zweem van weemoed vervolmaakt het beeld: de ranch waar Ennis werkte, is verkocht, de wind beukt genadeloos tegen zijn trailer, er hangt een herinnering aan gelukkiger tijden. Het enige wat hier nog ontbreekt, is een passende song van Hank Williams op de achtergrond (daar zal ongetwijfeld voor worden gezorgd in de op handen zijnde filmversie).

Ook de overgang naar Ennis' flash-back, het eigenlijke verhaal, is zo karikaturaal klassiek Ennis droomt weg bij zijn koffie, de wind valt een moment stil dat het niet anders kan of Proulx is hier aan het schrijven met een dikke knipoog. Maar die is misleidend: Proulx is geinteresseerd in de kwetsbaarheid van dit meest macho model van Amerikaanse mannelijkheid, en alleen ironie is daarvoor ontoereikend.

De betere tijden die Ennis zich herinnert, begonnen in de zomer van 1963, toen hij samen met Jack Twist een kudde schapen moest hoeden op Brokeback Mountain. Beide jongens waren 'high-school drop-out country boys with no prospects ... rough-mannered, rough-spoken', amper twintig jaar, beiden erg in hun sas met elkaars gezelschap op de eenzame berg. Ze vertellen elkaar verhalen, zingen liedjes, delen voedsel en whisky rond het kampvuur, en niet veel later deelt Ennis ook Jacks slaapzak ('nothing he'd done before but no instruction manual needed'). Het enige wat ze erover zeggen tegen elkaar is 'I'm not no queer' en aan het einde van de zomer gaan ze ieder huns weegs.

Ennis trouwt met zijn verloofde Alma, krijgt twee kinderen, blijft ranchwerk doen. Jack verdwijnt naar Texas. Wanneer hij echter na vier jaar weer opduikt, inmiddels ook getrouwd, beseft Ennis dat hun relatie veel dieper ging dan hij zich had voorgehouden.

Jack besefte dat allang, daarvoor is hij teruggekomen. Maar Ennis is bang, of misschien gewoon realistischer. Hij heeft ook een reden om bang te zijn: toen hij negen jaar was, troonde zijn vader hem eens trots lachend mee naar het lijk, of wat daar van over was, van een plaatsgenoot die het lef had gehad om met een andere man een ranch te voeren. Zulke mannen, werd de kleine Ennis voorgoed ingeprent, wacht de koevoet. Bovendien, houdt hij Jack voor, heeft hij nu een vrouw en kinderen die hij niet in de steek kan laten. Maar ook na zijn scheiding (het jarenlange proces van vervreemding wordt door Proulx in een paragraaf volkomen geloofwaardig neergezet) weigert Ennis om ergens anders heen te trekken en samen met Jack iets te beginnen. 'If you can't fix it you got a stand it', is zijn filosofie. Maar Jack wil meer dan de sporadische ontmoetingen die zich al uitstrekken over twintig jaar, en stevent zodoende regelrecht op een tragedie af.

Proulx is in deze novelle even spaarzaam met woorden als haar Wyoming cowboys. Maakte ze in bijvoorbeeld The Shipping News (1993) veel gebruik van elliptische zinnen, hier is eerder sprake van vloeiende, soms lyrische zinnen bij een elliptische verhaallijn, waarin een paar regels al volstaan om een compleet familieverleden of carriereverloop voor haar personages te suggereren. Ook hebben haar fameuze, vaak wat barokke metaforen plaatsgemaakt voor een betrekkelijke soberheid, die het verhaal sterk aan emotionele en poetische zeggingskracht doet winnen.

Wanneer ze zich al een ingenieuze vergelijking veroorlooft, betreft die het overweldigende landschap, waarin ook de gebeurtenissen steeds weerspiegeld worden, en dat zodoende een archetypisch-symbolische lading krijgt.

Ronduit verbazingwekkend is het hoe Proulx van haar bijna-karikatuur uit de openingsscene binnen de kortste keren een intens roerende figuur weet te maken, waar de lezer zich volledig in kan verplaatsen. De verschillende stadia van naiviteit en ontkenning van haar hoofdpersonen zet ze op soms sublieme wijze neer. Zo denkt Ennis de eerste keer dat hij afscheid neemt van Jack dat hij iets verkeerds heeft gegeten: 'Within a mile Ennis felt like someone was pulling his guts out hand over hand a yard at a time. He stopped at the side of the road and, in the whirling new snow, tried to puke but nothing came up. He felt about as bad as he ever had and it took a long time for the feeling to wear off.' Het is makkelijk om ironisch te zijn over zulke personages. Al iets moeilijker is het om ontroering te wekken voor zoiets simpels als Jacks blonde krullen en vooruitstekende tanden. Maar om een bij uitstek ironische situatie in gelijke mate en op het zelfde moment ontroerend en tragisch te laten zijn, daar is een zeldzaam talent voor nodig.