Oorlog is de beste hoofdpersoon

Sebastian Faulks : Charlotte Gray. Hutchinson 394 blz. fl 49,95

De Engelse auteur Sebastian Faulks heeft een grote fascinatie voor Frankrijk, het land waar hij een aantal jaren woonde. Het lied van de loopgraven (Birdsong, 1995) speelde zich voor een belangrijk deel af in de tunnels onder de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog. Ook zijn nieuwste roman Charlotte Gray speelt zich hoofdzakelijk af op Frans grondgebied. De oorlog, die de motor vormt voor de gebeurtenissen in de roman, is echter niet 'la Grande Guerre', maar de Tweede Wereldoorlog. Tussen beide boeken loopt een subtiel lijntje. Sommige personages die we in Het lied van de loopgraven al hebben leren kennen, duiken terloops in Charlotte Gray op. Het is heel duidelijk dat Faulks daarmee wil laten zien, hoe dramatisch de verhoudingen binnen een kwart eeuw zijn veranderd. Zo vocht in Het lied van de loopgraven de joodse student Levi nog aan Duitse zijde. In Charlotte Gray komt hij langs als gevangene in een concentratiekamp, waar hij probeert om zijn medegevangenen met beperkte middelen een beetje medische hulp te geven.

Het verhaal speelt zich voor het grootste deel af in Lavaurette, een provincieplaats op het Franse platteland waar Charlotte Gray als koerierster door de Britten is gedropt. Lavaurette ligt in Vichy-Frankrijk, het zuidoostelijke deel van Frankrijk dat niet door de Duitsers is bezet, maar waar maarschalk Petain met de Duitsers collaboreert. Petain beoogt de Duitsers zo veel mogelijk terwille te zijn om de autonomie voor zijn 'regering' zo groot mogelijk te houden. Aanvankelijk is de oorlog in Vichy-Frankrijk dan ook nauwelijks merkbaar afgezien van schaarste aan allerlei producten. Duitsers zijn in het straatbeeld nauwelijks te zien.

Charlotte Gray, die vloeiend Frans spreekt, is door de Britse geheime dienst op pad gestuurd om een slecht Frans sprekende piloot te helpen contact met het verzet te leggen, zodat hij kan worden opgepikt en naar Engeland kan worden teruggevlogen. Ze besluit na het voltooien van haar opdracht in Frankrijk te blijven om naar Peter Gregory te zoeken, een Engelse piloot op wie ze verliefd is en die boven Frankrijk vermist is geraakt. Ze is ervan overtuigd dat het feit dat zij naar hem zoekt hem in leven zal houden. Deze liefdesgeschiedenis, die voor Charlotte de belangrijkste reden is om ruim een jaar in Lavaurette te blijven, is de opvallendste overeenkomst tussen Het lied van de loopgraven en Charlotte Gray. In Het lied van de loopgraven beleefde de Engelse hoofdpersoon Stephen Wraysford een hartstochtelijke romance met een Francaise. Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was de hoop om haar terug te zien voor hem een belangrijke reden om dienst te nemen. In Faulks' romans lijkt de liefde van jonge mensen veel, zo niet alles, te kunnen overwinnen.

Tijdens haar verblijf in Lavaurette raakt Charlotte bevriend met een aantal mensen van het Franse verzet. Een van de leiders, Julien Levade, laat haar als dienstmeisje bij zijn vader in huis wonen. Wanneer de Duitsers in november 1942 ook Vichy-Frankrijk bezetten, komt de oorlog voelbaar dichterbij. De Franse overheid wordt verplicht om mee te werken aan de jodenvervolging en moet bepaalde quota 'leveren'. Onder anderen de oude Levade en twee jongetjes die Charlotte had helpen onderduiken, worden opgepakt en weggevoerd.

Faulks heeft Charlotte Gray zorgvuldig gedocumenteerd en geeft inzicht in de redenen die de Britse regering had om zich met het verzet in Frankrijk te bemoeien. Doordat aanvankelijk slechts een deel van Frankrijk formeel was bezet, was er aanvankelijk nauwelijks sprake van een Frans verzet. De Britse regering streefde ernaar de vinger aan de pols te houden. Zodra de Duitsers hun greep op Frankrijk zouden verstevigen - wat in 1942 gebeurde - zou de Britse regering in een positie zijn om het Franse verzet te controleren. Tegelijk wilden de Engelsen voorkomen dat De Gaulle 'too big for his boots' zou worden.

Dit neemt echter niet weg dat het boek een aantal zwakke plekken heeft. Faulks heeft een bewonderenswaardig oog voor detail, maar schetst geen sterke karakters die je bijblijven. Bijna zou je zeggen dat niet de personages, maar de oorlog de hoofdpersoon in zijn werk vormt. De individuen die in zijn verhalen figureren, zijn nauwelijks meer dan een illustratie van de gebeurtenissen, hoezeer Faulks ook zijn best doet mensen van vlees en bloed van ze te maken. Misschien is Faulks zo geboeid door de grote, dramatische gebeurtenissen van deze eeuw dat hij het gevoel voor het kleine menselijke een beetje uit het oog is verloren.

Slechts af en toe weet Faulks de lezer echt te raken, zoals wanneer hij Charlotte een aantal brieven laat vinden van joden die op transport zijn gesteld. Met de brief die een vader aan zijn dochter schrijft, zonder te weten wat hem te wachten staat en zonder te weten of hij zijn dochter ooit terug zal zien, treft Faulks precies de juiste toon.

Een ander punt is dat het verhaal hoogst onwaarschijnlijk overkomt. Charlotte Gray spreekt perfect Frans en valt in haar door de Engelse geheime dienst bij elkaar gezochte 'typische Franse' boerenkleding nauwelijks op. De bevolking van Lavaurette heeft niets door, of doet beleefdheidshalve alsof. Het is heel moeilijk om je te onttrekken aan de associatie met Allo, Allo, de komische televisieserie over het blunderende Franse verzet en de stuntelende geallieerde piloten, waarin voortdurend krom Frans sprekende Britten - uitgedost met een 'typisch Franse' alpinopet en met een streng uien om hun nek - uit de kasten vallen. Behalve dat Charlotte Gray hier en daar absurde trekjes vertoont, weet Faulks in een bestek van 400 bladzijden een onvoldoende oorspronkelijke kijk op de Tweede Wereldoorlog te geven.

    • Diana Comijs