In het bos van beslisbomen

Samuel Shem : De Kliniek Vert. Lieke Berkhuizen (Mount Misery) Van Ditmar, 469 blz. fl 39,95

De beste psychiaters zijn grijze muizen die zich jarenlang onverdroten inzetten voor de behandeling van vaak dezelfde patienten. De psychiaters in De Kliniek van Samuel Shem (pseudoniem van Stephen Bergman) zijn daarentegen even kleurrijk als gestoord. Alleen Ike White psychoanalyticus en hoofd van de psychiateropleiding, springt eruit als een aardige en ogenschijnlijk normale persoon. Daarom is het des te tragischer dat al in het begin van de roman juist White suicide pleegt zonder dat overigens duidelijk is waarom. Vlak daarvoor had hij de psychiaters in spe nog op de kernzin in Freuds Trauer und Melancholie (1917) gewezen, die gaat over de schaduw van het verloren object. White wordt als opleider opgevolgd door Schlomo Dove, een humoristische psychoanalyticus, die echter veel macht bezit als verwijzer naar andere psychotherapeuten in de regio en die, zoals ten slotte blijkt, al twintig jaar zijn patienten seksueel misbruikt. Pas dan wordt duidelijk wat White vermoedelijk tot zijn laatste daad gedreven heeft. Tijdens zijn opleiding tot psychoanalyticus bij 'papa Schlomo' blijkt ook White jarenlang door de man misbruikt te zijn.

Het boek is een hilarisch vervolg op The House of God (1978) waarin de Amerikaanse schrijver en arts-wetenschapper Stephen Bergman de heftige medische en persoonlijke ervaringen optekende van Roy Basch een eerstejaars resident (inwonend arts-assistent) in een Amerikaans topziekenhuis. Teleurgesteld door de kille benadering van patienten in de klinische geneeskunde besluit de gehele eerstejaarsgroep van Basch tot ontzetting van de opleider, psychiatrie te gaan doen. Het blijkt een onfortuinlijke keus te zijn. Door de ogen van dr. Basch zijn we getuige van de raarste toestanden in de peperdure prive-kliniek Mount Misery, waar de psychiaters in de ban zijn van hun eigen theorie met bijpassende therapie. Bovendien zijn de meeste psychiaters meer geinteresseerd in geld en zichzelf dan in het leggen van een normaal contact met hun patienten. De enige die op moeilijke momenten Basch terzijde staat is Malik een derdejaars arts in opleiding tot psychiater, die zelf alcoholist blijkt te zijn en aan longkanker te gronde gaat.

Met de werkelijke psychiatrie heeft het beeld dat Shem oproept weinig gemeen en op diepgang en nuancering kun je de schrijver nog minder betrappen. Afgezien van de storende hoofdletterwoorden, misplaatste cursiveringen en, in de vertaling, slordige spelfouten, blijkt De Kliniek ongeveer alle kenmerken te bevatten van een soap, waarin medewerkers met elkaar of met patienten de liefde bedrijven en de een na de ander zelfmoord pleegt. Dat Schlomo Dove op een vroege zondagmorgen door Basch met een patiente en flagrante a tergo wordt betrapt en dat Doves zwijgzame adept A.K. Lowell hem in een volle zaal ervan beschuldigt dat hij ook haar heeft misbruikt past perfect in een scenario waarin elke menselijke ondeugd te kijk moet worden gezet.

Na lezing van De Kliniek stapt men niet zo gauw naar een psychiater en laat men zich in geen geval nog ooit opnemen, vrees ik. Je kijkt wel uit om in handen te vallen van figuren als de flitsende maar in feite agressieve psychiater Blair Heiler die borderlinepatienten eenvoudig haat en hen behandelt door hun 'latente negatieve overdracht' op te wekken, met als gevolg dat ze zichzelf nog meer automutileren. Ook voor maniakale biologische psychiaters als Errol Cabot en Win Winthrop die iedereen in hun pillenonderzoek willen stoppen, is men gewaarschuwd.

Ondanks bovengenoemde kritiek dient gezegd dat Samuel Shem opnieuw een spannend boek heeft geschreven. Een enkel gegeven, zoals het gebruik van beslisbomen (diagrammen op grond waarvan therapeutische beslissingen worden genomen) door psychiaters in opleiding en de invoering van een afdeling voor dubbeldiagnosen, is griezelig herkenbaar. Alsof het ineens wel over de eigen psychiatrie gaat. Alleen gebruiken Amerikaanse psychiaters de term dubbeldiagnose om meer geld van de ziektekostenverzekering los te krijgen.

Achterin staan de twaalf wetten van Mount Misery zoals: 'Er zijn geen wetten in de psychiatrie' 'Psychiaters specialiseren zich in hun eigen zwakheden' en 'De slechtste psychiaters zijn het duurst, en de slechtsten zijn de wereldberoemde specialisten'. Volgens mij is psychiatrie een ernstig vak, waarin een vleugje scherts soms wonderen doet. Het blijft een geruststellende gedachte dat de beste psychiaters grijze muizen zijn.