Zelfs de bruut heeft gevoel voor taal; Acteur Roef Ragas over zijn rol in het toneelstuk 'Trainspotting'

Acteur Roef Ragas speelt een van de hoofdrollen in 'Trainspotting', een toneelstuk naar de roman van Irvine Welsh waarin jongeren niets anders doen dan neuken, spuiten en schelden. “Mensen die vijf keer 'godverdomme' in een zin zeggen, dat heeft iets naargeestigs. Maar het wordt normaal.'

Tijdens de repetities heeft een medewerker van de Jelinek-kliniek laten zien hoe je een shot moet zetten en wat heroine met iemand doet. Ze hebben het een beetje gechargeerd, maar een junk die was komen kijken zei dat het er heel realistisch uitzag. “Heerlijk om te spelen', noemt acteur Roef Ragas de scene waarin hij samen met collega Daniel Boissevain op hilarische wijze stijf staat van de drugs. Het is een van de weinige scenes uit Trainspotting waarbij het publiek hardop lacht. Aanstekelijk spektakel is er genoeg in de rest van het toneelstuk, maar de ondertoon is wrang. Hoofdpersoon Mark Renton, gespeeld door Ragas, confronteert de toeschouwer met jongeren die niets anders doen dan neuken, spuiten schelden en vechten.

Drie jaar geleden bewerkte Harry Gibson de gelijknamige roman van de Schotse schrijver Irvine Welsh tot toneelstuk. Daarna kwam het succes van de film, dat de titel tot een begrip heeft gemaakt, en nu trekt de Nederlandse vertaling van regisseur Peter Pluymaekers en vertaler Tom Kleijn volle zalen. Elke avond moet Ragas zichzelf zien op te peppen voor de fysiek veeleisende voorstelling. “Vermoeiend ja, maar als je het niet op volle kracht doet is het nog veel vermoeiender. Als je laag inzet gaat het trekken en dan ben je halverwege de voorstelling kapot. Het is een kwestie van hoog inzetten en continu hoog tempo houden. Overdag doe ik niet veel in deze periode.'

Begin dit jaar speelde Roef Ragas (33) een aantal reprise-voorstellingen van zijn zelfgeschreven monoloog over de UNA-bomber, Psychonaut. Bij zo'n voorstelling zat er een bezoeker in de zaal, die raar moet hebben opgekeken van de openingszin: 'In deze zaal zit minstens een potentiele massamoordenaar.' Echt bekend is Ragas als toneelacteur nog niet: in Vrij Nederland werd hij vanwege zijn rol als Mark Renton betiteld als 'openbaring'.

Voor filmliefhebbers is zijn gezicht wel vertrouwd. Zo was hij te zien als olieboorder in Breaking the waves, als pooier in De Poolse bruid, als een prachtige Frits Schotel de Bie in Ivoren wachters en in tal van kleine filmproducties. “Ik heb niet de ambitie om beroemd te worden', aldus Ragas, die het schrijven en spelen voor zowel toneel als film en tv wil blijven combineren. Een hoofdrol zou mooi zijn, maar niet ten koste van alles.

De Schotse context van Trainspotting is gehandhaafd, al was het maar omdat heroine hier al lang geen 'hippe' drug meer is. Ook de politieke boodschap van Welsh, die het nihilisme onder jongeren beschouwde als direct gevolg van de periode-Thatcher, is nog enigszins intact. Toch speelt de politieke component voor Ragas niet mee. “De boodschap zit in de regie, niet in het spel. Als ik volkomen doordrongen ben van mijn hopeloze leven, kan ik me na vijf scenes ophangen. Niet ik, maar het publiek moet die uitzichtloosheid voelen. Vooraf hebben we veel gepraat over de achterliggende strekking, maar tijdens de voorstelling moet ik dat vergeten en alleen maar per scene zo goed mogelijk acteren.'

Voordat het ensemble van vier acteurs met dergelijke afstandelijkheid kon spelen, moest de treurigheid onschadelijk worden gemaakt. “Tijdens het repeteren raakte ik gedeprimeerd van al dat gevloek. Mensen die vijf keer 'godverdomme' in een zin zeggen, dat heeft iets naargeestigs. Maar het wordt normaal. Als acteurs horen we het niet meer, en dat komt overeen met de manier waarop onze personages er mee omgaan. Voor hen is 'godverdomme' niets bijzonders, dus mag het dat voor ons als acteurs ook niet meer zijn. Maar we moeten het wel weer zodanig gebruiken dat het publiek er enigszins van schrikt, op er of z'n minst van opkijkt.'

Mede dankzij het vele gevloek spreekt Ragas van een 'lekker bekkende tekst'. Van spreektaal is geen sprake, ook al wekken de rap uitgewisselde dialogen in eerste instantie wel die indruk. Echte spreektaal is volgens Ragas moeilijk te onthouden, juist omdat het zo realistisch is. “Mijn tekst omvat zo'n twintig A-viertjes, wat vrij veel is, maar dat ging gemakkelijk. Er is een verband tussen het gemak waarmee je een tekst kunt opnemen en de ruimte die je vervolgens hebt om er mee te spelen. Tom Kleijn heeft, deels in samenwerking met Pluymaekers een mooie, strakke vertaling gemaakt. Zelfs Begbie, de grootste bruut van het gezelschap, heeft een fijnzinnig gevoel voor taal: 'Ik weet nog, dat ik met die lul karrevrachten van die kutkrabben met keien te pletter gooide, beneden aan die kuthaven, weet je?' Dat allitereert je bek uit.'

Vooral jongeren weten de weg naar Trainspotting te vinden, het zou hier dan ook gaan om een 'jongerenvoorstelling'. Ragas: “Leuk dat ze komen, maar ik ben niet iemand die speciaal een voorstelling voor jongeren gaat maken. Ik beschouw het niet als een jongerenvoorstelling ik zie ook geen heil in klassikaal bezoek aan het theater. Als ze geen zin hebben moeten ze niet komen.' Juist deze voorstelling is toch bij uitstek geschikt om jongeren naar het theater te lokken? “Al dat geklaag over vergrijzing in het theater snap ik niet. Ook bij andere voorstellingen die ik speel zie ik slechts af en toe grijze mensen in de zaal zitten, het gros is jong. Maar ik beschouw jongeren niet als een aparte doelgroep, wat moet ik daarmee? Dan moet je ze ook willen voorlichten, of iets tegen ze willen zeggen. Dat boodschapperige, dat vind ik vreselijk.' Is het dan niet leuk dat zelfs de lastigste puber stilvalt bij Trainspotting en dat veel vooroordelen over theater waarschijnlijk worden vermorzeld? “Laatst kwam er een jongen helemaal ontdaan de zaal uit.

Hij was verbaasd: 'Het komt zo naar je toe'. Dat vond ik wel een goeie. Bij toneel denken ze waarschijnlijk aan alexandrijnen waar je bij in slaap kunt vallen. Dan is dit wel even iets anders.'