Amerika stemt vandaag ook over Clinton

De tussentijdse verkiezingen voor het Amerikaanse Congres hebben grote weerslag op de impeachmentprocedure tegen Clinton. “De juryselectie voor het laatste grote proces van de eeuw', zo wordt gezegd.

Bij de tussentijdse verkiezingen die vandaag in de Verenigde Staten worden gehouden staat veel op het spel. De kiezers stemmen over alle 435 zetels in het Huis van Afgevaardigden, 34 van de honderd zetels in de Senaat, 36 gouverneursposten en nog duizenden lokale zetels, onder meer in de volksvertegenwoordigingen in de deelstaten. Daarnaast zijn er verspreid over het land nog 235 referenda.

De uitkomst van deze verkiezingen kan grote invloed hebben op het verloop van het impeachment-onderzoek van president Clinton, dat het Huis van Afgevaardigden de komende maanden zal uitvoeren. Clinton zelf staat op geen enkel stembiljet, maar het nieuwe Huis van Afgevaardigden zal moeten besluiten of Clinton zich schuldig heeft gemaakt aan misdrijven die impeachment rechtvaardigen.

Nu nog hebben de Republikeinen 228 zetels in het Huis, tegen de Democraten 206. Een zetel wordt bezet door de onafhankelijke socialist Bernard Sanders, uit Vermont, die meestal met de Democraten meestemt. Met een gewone meerderheid kan het Huis van Afgevaardigden tot impeachment besluiten.

In de Senaat bezetten de Republikeinen 55 zetels, tegen de Democraten 45. Mocht het Huis besluiten tot impeachment van de president, dan volgt een soort rechtszaak in de Senaat. Om daar tot afzetting te besluiten is een meerderheid vereist van tweederde (67) van de senatoren, die optreden als een jury. The Wall Street Journal noemde de verkiezingen daarom gisteren “de juryselectie voor het laatste grote proces van de eeuw'.

Beide partijen maken zich al op om de uitslag van vandaag uit te leggen als een uitspraak van de kiezers over de wenselijkheid danwel onwenselijkheid, van impeachment van de president.

Maar slechts een enkele kandidaat heeft de afgelopen maanden onomwonden gezegd: stem op mij om impeachment van Clinton te steunen of te verhinderen. De boodschap was meestal vager en meer verhuld: laten we deze zaak snel achter ons laten en de echt belangrijke kwesties aanpakken (aldus de Democraten), of: laten we Bill Clinton niet voor zijn gedrag belonen (de Republikeinen).

Bovendien is niet makkelijk vast te stellen bij hoeveel zetels winst of verlies voor een partij echt sprake is van een nederlaag danwel een zege. Vrijwel altijd verliest de partij die het Witte Huis in handen heeft bij tussentijdse verkiezingen tenminste enkele zetels. Sinds de Burgeroorlog is het slechts een keer voorgekomen dat de partij van de president bij tussentijdse verkiezingen won: in 1934, toen Franklin Delano Roosevelt twee jaar aan de macht was. Een klein verlies van de Democraten hoeft dus niet per se een zware tegenvaller te zijn die op rekening van de uitzonderlijke omstandigheden van het Lewinsky-schandaal geschreven moet worden.

Ook om andere redenen is het moeilijk om de verkiezingen van vandaag als een referendum over het lot van de president te zien. Volgens opiniepeilingen zeggen de meeste Amerikanen dat de affaire-Lewinsky geen invloed heeft op hun stemgedrag.

De Republikeinen, die er een paar maanden geleden nog op rekenden dat het seksschandaal hun een grote overwinning zou opleveren, hebben hun verwachtingen getemperd. De Democraten hopen dat hun achterban verontwaardigder is over de manier waarop de Republikeinen de affaire behandelen, dan over het gedrag van de president.

Maar volgens opiniepeilers zal de invloed van het schandaal vooral te zien zijn in de opkomst van de kiezers.

Traditioneel is de opkomst bij tussentijdse verkiezingen al laag (in 1994 stemde slechts 39 procent van de stemgerechtigde Amerikanen). En omdat het schandaal de weerzin van de Amerikanen tegen de hele politiek nog vergroot lijkt te hebben, wordt vandaag rekening gehouden met een extra lage opkomst.

In de nationale politiek spelen op het moment weinig andere urgente kwesties die kiezers in beweging kunnen brengen: de Amerikaanse economie is ondanks de crisis elders in de wereld nog verrassend sterk, de begroting vertoond een overschot en de misdaadcijfers dalen. De waardering voor president Clinton is hoger dan ooit (68 procent van de Amerikanen vindt dat hij zijn werk goed doet) en Amerika is tevreden. Meestal profiteren zittende politici als de stemming ten gunste van de voortzetting van de status quo is. De meeste leden van Huis en Senaat steven dan ook af op herverkiezing. Slechts rond zo'n negen senaatszetels is een werkelijk spannende strijd ontbrand en dan vaak in staten waar een zittende senator afscheid neemt of het zichzelf wel heel moeilijk heeft gemaakt (zie graphic).

De meeste referenda vinden plaats in het westen. In 61 gevallen gaat het om zogeheten burgerinitiatieven, waarbij burgers door handtekeningen te verzamelen het initiatief voor een referendum hebben genomen. In Hawaii en Alaska kunnen de kiezers zich uitspreken over voorstellen om eventuele legalisering van het homo-huwelijk door rechtbanken bij voorbaat te verbieden. De staat Washington stemt over een verbod op positieve discriminatie bij de overheid, zoals dat eerder al in Californie is aangenomen.

In vier staten wordt een referendum gehouden over legalisering van het gebruik van marihuana voor medische doeleinden - Californie en Arizona stemden daar twee jaar geleden al voor, nu is de kwestie aan de orde in Oregon, Nevada, Alaska en opnieuw Arizona.

In Missouri en Arizona kunnen de kiezers zich ook uitspreken over een verbod op hanengevechten. In Michigan, de staat van de publiciteitsbeluste dokter Kevorkian die ernstig zieken helpt bij zelfdoding, is een referendum over het recht van ongeneeslijk zieken om medicijnen te kopen waarmee ze hun leven kunnen beeindigen.