Kofi Annans gezag staat op het spel in crisis met Irak

Nu Irak de medewerking met de VN-wapeninspecteurs van UNSCOM heeft opgezegd, lijkt nieuwe diplomatie van Kofi Annan geboden. Irak speculeert op diplomatieke winst nu UNSCOM het tij toch al tegen heeft.

De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties heeft de Iraakse stopzetting van de medewerking met het VN-wapeninspectieteam UNSCOM dit weekeinde ongebruikelijk eensgezind veroordeeld, gezien de recente historie. De Grote Vijf (met vetorecht) zijn het er weliswaar over eens dat Irak de betrokken VN-resoluties over de wapeninspecties moet uitvoeren, maar verschillen al een jaar diep van mening over de vraag hoe dit moet worden afgedwongen. De Verenigde Staten en Groot-Brittannie staan lijnrecht tegenover Frankrijk, Rusland en China als het gaat om het met militaire dreiging afdwingen van Iraakse medewerking aan de inspecties en om de opheffing van de VN-sancties tegen Bagdad. Maar afgelopen zaterdag veroordeelde de V-raad het Iraakse besluit unaniem als “een flagrante schending' van de VN-resoluties.

Tegelijkertijd is het niet aannemelijk dat de Amerikaans-Britse coalitie nu plotseling wel op steun voor een militaire dreiging aan het adres van Bagdad kan rekenen. Temeer niet omdat de VS in april van dit jaar volgens uitgelekte berichten binnenskamers besloten niet meer elke Iraakse sabotage van UNSCOM met een militaire reactie te beantwoorden en zich steeds weer in een oorlogssituatie te laten manoeuvreren. Bovendien is het verkiezingstijd in Amerika, en niet het uitgelezen moment voor een unilaterale militaire aanval.

Diplomatie lijkt voorlopig geboden, en het enige serieuze kanaal daarvoor is op dit moment overleg tussen VN-secretaris-generaal Kofi Annan en de Iraakse vice-premier Tariq Aziz; al dan niet met extra steun van Rusland en Frankrijk, twee van Iraks (economische) bondgenoten in de V-raad. Voor Kofi Annan staat zijn eigen gezag op het spel: Irak heeft zijn akkoord met Saddam Hussein uit de vorige crisis van februari dit jaar - over de door Irak geblokkeerde inspecties in de `presidentiele plaatsen' - dit weekeinde in feite definitief in de prullenbak geworpen.

Begin augustus had Irak de medewerking aan UNSCOM-inspecties al tijdelijk opgeschort - een actie waar de V-raad toen lauw op reageerde.

Hoe definitief de Iraakse opstelling is, weet niemand. Het enige dat Irak van gedachten lijkt te kunnen veranderen, is een concreet perspectief op opheffing van de VN-sancties. Maar daar zijn de VS niet toe bereid zolang Bagdad onder meer UNSCOM blijft hinderen. Zo bezien wordt Irak met zijn stap van dit weekeinde niet veel wijzer omdat het de opheffing van de sancties niet dichterbij brengt, gezien de Amerikaans-Britse positie.

Kofi Annan slaagde er in februari in Bagdad in een Amerikaanse-Britse militaire aanval tegen Irak af te wenden met een cosmetisch akkoord over de inspecties in `presidentiele plaatsen' - waar toen al lang geen wapens meer lagen, voor zover ze er ooit hadden gelegen. Naaste medewerkers van Annan doen hier niet geheimzinnig over: “Het akkoord van februari was vooral bedoeld om de VS zich te laten ontspannen.' Of Annan zijn methode van verzoening opnieuw kan uitvoeren, is de vraag. De kloof tussen de Iraakse en Amerikaanse wensen is nog steeds onverminderd groot.

Voorlopig zijn de VN-lidstaten en het Secretariaat overdonderd door het Iraakse besluit. De Veiligheidsraad en ook Richard Butler, hoofd van UNSCOM, hadden allerminst op deze stap van Saddam Hussein gerekend. Vorige week nog zei Butler tijdens een gesprek met deze krant op zijn kamer in het VN-hoofdkantoor in New York te verwachten dat Irak zijn medewerking met UNSCOM “spoedig' zou hervatten. Binnen enkele weken? “Of zelfs eerder' zei Butler.

Hij zag de geschorste Iraakse medewerking met UNSCOM niet als een bedreiging voor UNSCOM, wel als een “bedreiging voor de Iraakse burgers omdat het hun verlossing van de sancties vertraagt'.

Net als in augustus wilde Butler ook vorige week nog altijd niet spreken van een crisis, wel “van grote moeilijkheden'.

Het ligt voor de hand dat Irak erop speculeert in een diplomatiek onderhandelingsproces met Annan winst te kunnen boeken, ervan uitgaande dat UNSCOM het tij tegen heeft. In bredere kring in de VN-top bestaat tenslotte diepe somberheid over de toekomst van UNSCOM. “UNSCOM is aan het sterven', zegt een VN-topman. “UNSCOM kwijnt weg', meent een andere adviseur van Annan. Kort samengevat stoelt die somberheid op de volgende overtuiging: de VN-sancties en de wapeninspecties tegen en in Irak hebben nu na acht jaar lang genoeg geduurd, “ze bezwijken onder hun eigen gewicht' en moeten worden beeindigd. Ze zijn om politieke redenen niet veel langer houdbaar. De geallieerde coalitie uit de Golfoorlog van 1991 “is dood', aldus een VN-topman, nu de steun bij de bondgenoten voor militaire actie door de Amerikanen en Britten tegen Irak ontbreekt - zoals begin dit jaar weer bleek.

“Nu er geen steun meer is voor het gebruiken van geweld probeert Kofi heel praktisch met de Irakezen te praten, ze erbij te betrekken', zegt een stafmedewerker van Annan. Dit betekent niet, zegt hij, dat Annan en zijn naasten pro-Irak zijn geworden zoals kwade tongen beweren. “Ik kan u verzekeren dat op het hoogste niveau van de VN geen enkele sympathie voor Saddam Hussein bestaat', meent een assistent van Kofi Annan. “Maar wat is het alternatief? Als je de medewerking aan UNSCOM niet meer kunt afdwingen, zul je het anders moeten doen.'

Hoe? Dat weet nog niemand na de ontwikkelingen van dit weekeinde. De Irakezen en of de Amerikanen zullen concessies moeten doen. Maar er zijn nog geen tekenen van hun bereidheid daartoe. Richard Butler was dit weekeinde nog optimistisch en zei nog steeds ruimte te zien voor een compromis met Irak.