Twintig minuten Mozart

Mozartdeskundigen strijden over de vraag of de wereld dit weekeinde zo'n twintig minuten `nieuwe' Mozartmuziek rijker zal zijn, nu in Boston de `moderne wereldpremiere' gaat van de opera Der Stein der Weisen. Volgens de Amerikaanse musicoloog David Buch zijn drie stukken uit dit werk gecomponeerd door Mozart, ruim een jaar voor hij in 1791 overleed.

Andere musicologen betwijfelen dat, omdat Mozart zijn composities bijhield op een lijst met opusnummers. Daarop komen bijdragen aan Der Stein der Weisen niet voor. Christoph Wolff, professor muziekgeschiedenis aan Harvard University en in Boston voorzitter van een studiebijeenkomst over Der Stein der Weisen, zegt in Amerikaanse media dat Mozart zijn hele productie nauwgezet bijhield, ook wat hij voor anderen componeerde. “Ik ben buitengewoon sceptisch over Mozarts medewerking.'

De veronderstelling dat Mozart heeft bijgedragen aan Der Stein der Weisen is niet nieuw. In zijn biografie over Emanuel Schikaneder, de librettist van Mozarts Die Zauberflote, zei prof. dr. Egon Komorzynski al in 1948 dat Der Stein der Weisen oder `Der Zauberinsel' werd geschreven door een aantal componisten, waaronder Mozart. Kochels Verzeichnis van Mozarts werk vermeldt het duet Nun liebes Weibchen uit Der Stein der Weisen ook als KV 625.

De andere componisten zijn Emanuel Schikaneder, die ook het libretto van der Stein der Weisen schreef, Benedikt Schack, aan wie Nun liebes Weibchen ook wel wordt toegeschreven, Franz Xaver Gerl en Johann Baptiste Henneberg, die de premiere dirigeerde. Het verhaal was gebaseerd op een vertelling uit de sprookjesverzameling Dschinnistan, waaruit Schikaneder later ook putte voor het `Lust und Zauberspiel' Der wohltatige Derwisch.

Buch verbonden aan de University of Northern Iowa, maakte in juni 1997 al bekend dat hij voor Mozarts medewerking concretere aanwijzingen had gevonden dan tot dan toe bekend waren. Buch onderzocht een nieuw beschikbaar gekomen kopie van Der Stein der Weisen. Twee eerder bekende kopieen van de partituur geven over Mozarts bijdrage geen uitsluitsel.

Buch vond een andere kopie tussen duizenden muziekmanuscripten die de Russen aan het eind van de Tweede Wereldoorlog uit Duitsland hadden meegnomen en in de vroege jaren '90 teruggaven aan het archief van de Stads- en Universiteitsbibliotheek van Hamburg. Deze derde kopie vermeldt Mozarts naam niet alleen bij het duet Nun Liebes Weibchen maar ook bij twee andere delen. Mozarts weduwe Constanze heeft gezegd dat Mozart had meegeholpen te componeren aan een muziekstuk.

Mozart zou de muziek hebben geschreven op verzoek van de inpresario Emanuel Schikaneder (1751-1812). Hij was ook de tekstdichter van Mozarts Die Zauberflote, die op 30 september 1791 in Schikaneders Theater auf der Wieden in premiere ging. Schikaneder vertolkte daarin zelf de rol van Papageno. Mozart componeerde grote delen van Die Zauberflote in het tuinhuisje van Schikaneder. Dat huisje staat nu in de tuin van het Mozarteum in Salzburg, de geboorteplaats van Mozart. Bovendien zou volgens Buch Mozart ook hebben bijgedragen aan Schikaneders opera Der wohltatige Derwisch, die ook in 1791 in premiere ging.

Als Buchs bevindingen juist zijn, geeft dat extra relief aan de ontstaansgeschiedenis van Die Zauberflote, Mozarts laatste opera. Minder dan twee maanden na de premiere stierf hij, zijn Requiem onvoltooid achterlatend. Het Requiem werd later voltooid door Mozarts leerling Xaver Sussmayr, die in 1794 voor Schikaneder de toveropera Der Spiegel von Arkadien componeerde.

Daarmee ontstaat het begin van een beeld van Mozart in een overgangstijd. De beroemde componist beleefde vooral in de periode 1780-1790 zijn `gouden jaren' met officiele opdrachten voor het Italiaans georienteerde keizerlijke hof.

De laatste daarvan was La clemenza di Tito, die op 6 september 1791 in Praag in premiere ging bij de inhuldiging van Keizer Leopold II als koning van Bohemen. De keizerin zou Mozarts muziek toen hebben betiteld als een `porcheria tedesca', een `Duitse zwijnestal'.

In Buchs visie functioneerde Mozart ondertussen ook in een collectief van vrienden, collega's en leerlingen met Schikaneder als middelpunt. Zij legden zich toe op het lichte, sprookjesachtige en Duitstalige `Singspiel', een volkse vorm van Weens vermaak, ook sterk gericht op exotisme en vrijmetselarij. Dat genre vond zijn hoogtepunt in Die Zauberflote. Die mogelijke `nieuwe' fase in Mozarts artistieke leven werd al vrijwel onmiddellijk door zijn dood op 5 december 1791 vroegtijdig afgebroken.