Geloof gaat voor de rede; Paus Johannes Paulus II in trefwoorden

Gezondheid Je kan wel zien dat de paus een dagje ouder wordt, maar hij is nog bijzonder scherp van geest. Dat is het standaard antwoord-voor-attributie binnen het Vaticaan op vragen over hoe het met de paus gaat. Dat hij sinds 1992 aan de ziekte van Parkinson lijdt, is na jaren van stilte nu officieel erkend: met die trillende handen en het moeizame praten kon het moeilijk anders.

Bisschop Muskens van Breda is een van de weinigen geweest met de moed om te zeggen dat de kerk openlijk zou moeten nadenken over een leeftijdsgrens. De paus zelf voelt daar niets voor en heeft aangekondigd dat hij niet met pensioen gaat. “Bid voor mij, opdat ik tot het eind de taak kan vervullen die God mij heeft toevertrouwd', zei hij deze maand op zijn twintigjarig pausfeest. Dat hij zichzelf niet ontziet, past in zijn mystieke taakopvatting. De herder moet voorgaan. En als God het vraagt, lijden.

Is de 78-jarige paus langzamerhand zijn greep aan het verliezen op de curie, het machtige bestuursapparaat van het Vaticaan? Daar zijn wat aanwijzingen voor, maar op hoofdlijnen lijkt Johannes Paulus II de touwtjes nog stevig in handen te hebben. Van de impasse en de stuurloosheid in de laatste maanden van Paulus VI is op dit moment weinig zichtbaar.

2000

De paus hoopt te leven tot het jaar 2000, door hem uitgeroepen tot een jubeljaar. Dit perspectief geeft hem de energie om door te gaan. Het moet niet alleen een feest worden om de geboorte van Christus te herdenken, maar ook het begin van een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de katholieke kerk.

Daarom moet de kerk bij zichzelf te biecht gaan en openlijk de fouten uit het verleden erkennen om met een schone lei te kunnen beginnen. Het eerherstel voor wetenschappers als Galileo Galilei is een erkenning dat geloof en rede in het verleden verkeerd aan elkaar zijn gekoppeld. Het onderzoek naar de rol van de Inquisitie is een veroordeling naar de manier waarop het verdedigen van de absolute waarheid van Rome in het verleden is doorgeschoten - een aanhanger van het door de paus verfoeide historicisme zal zich ongetwijfeld afvragen of de manier waarop de paus nu zijn zekerheden verdedigt, in de toekomst ook ter discussie zal worden gesteld.

Ook de houding ten opzichte van de joden valt onder dit mea culpa. Maar ook al heeft deze paus in de toenadering tot de joden en tot de staat Israel enorme stappen vooruit gezet, er is nog een lange weg te gaan.

Wereldkerk

Binnenkort komt het aantal katholieken op een miljard. De groei zit in Afrikaanse, Latijns-Amerikaanse en Aziatische landen. De paus heeft zijn ambitie om geestelijk leider van alle katholieken te zijn, vertaald in een reisprogramma dat door geen enkele staatsman is geevenaard. Bij elkaar opgeteld heeft hij drie keer de afstand tussen de aarde en de maan afgelegd. Met zijn reizen, met zijn zalig- en heiligverklaringen van mensen uit de Derde Wereld heeft hij Rome daar dichterbij gebracht. De paus beschouwt zich als een missionaris die Gods woord moet verspreiden in een wereld die steeds meer in een waardencrisis is terechtgekomen. Maar hij heeft daarbij meer gepreekt dan geluisterd.

Collegialiteit

De uitkomst van het Tweede Vaticaanse Concilie is in de jaren zeventig vaak vertaald in het idee van een collegiale kerk. Er moest meer plaats komen voor het kerkvolk. Lokale bisschoppen zouden meebesturen. Deze interpretatie van het concilie is door de paus een halt toegeroepen. Democratisering is iets voor staten niet voor de kerk, heeft hij gezegd. Daarom moeten theologen en katholieke wetenschappers in de pas lopen met Rome op straffe van excommunicatie. Het geloof gaat hier voor de rede.

Bisschoppen mogen op bijzondere synodes in Rome wel mee komen praten over de hoofdproblemen, maar uiteindelijk beslist de paus. Pogingen om die bisschoppensynodes een groter gewicht te geven, zijn geblokkeerd. Niet alleen de bisschoppen ook leken moeten hun plaats weten.

De paus wil voorkomen dat leken op enigerlei wijze een deel van de taken van priesters op zich nemen.

Dictator

De Duitse of Zwitserse theoloog Hans Kung heeft de paus een geestelijke dictator genoemd. Zijn regels gelden. De paus verwijt katholieke moraaltheologen bijvoorbeeld dat ze gelovigen naar eer en geweten hun eigen geloofsregels willen laten opstellen. “Ethische normen worden in de kerk niet per referendum bepaald', zei hij. Euthanasie, abortus en geboortebeperking zijn onder alle omstandigheden verboden. Een vrouwelijke priester is per definitie onmogelijk. De pauselijke woordvoerder, Joaquin Navarro Valls, verwoordde het aldus: “Binnen de kerk bestaat vrijheid, maar die is niet te scheiden van de waarheid.' En wat de waarheid van het geloof is, dat bepaalt de paus.

Oecumene

De paus heeft een paar keer vertegenwoordigers van de grote wereldgodsdiensten bij elkaar gehaald. Dat waren indrukwekkende en unieke plechtigheden, maar zonder veel resultaat. Interreligieuze dialoog betekent niet dat ieders waarheid gelijk is, vindt de paus. De oecumene met de protestantse kerken hapert op een aantal kernpunten: de positie van de paus als leermeester en regelgever, de rol van de vrouw in de kerk, en de pauselijke uitspraken over seksuele moraal.

Modern of ouderwets

In veel opzichten is Johannes Paulus II een `moderne' paus. Hij maakt effectief gebruik van tv, nodigt Bob Dylan uit om Knock Knock Knocking on Heaven's Door te komen zingen en heeft twee boeken geschreven die lang op de bestsellerlijsten hebben gestaan. Hij probeert meestal tussen de mensen te staan, ook fysiek. Het verschil tussen een verkiezingscampagne van een politicus en een evangelisatiereis van de paus is vaak niet zo groot.

Qua seksuele en medische moraal zit de paus in de conservatieve hoek, ook binnen de katholieke kerk zelf. De paus is daar steeds feller in geworden. Katholieken hebben volgens hem de plicht zich te verzetten tegen wetten die abortus en euthanasie mogelijk maken. Ook tegenover de dreiging van een bevolkingsexplosie, van groeiende armoede voor een zich uitbreidende wereldbevolking, blijft het antwoord van het Vaticaan op iedere kunstmatige vorm van geboortebeperking een onverkort `neen'.

Sociaal

Veel meer dan zijn directe voorgangers heeft Johannes Paulus II aandacht gevraagd voor sociale vraagstukken. Hij heeft zich vaak gekeerd tegen een marktdenken waarin alles in principe wordt beschouwd als koopwaar waarvoor de regels van vraag en aanbod en die van financiele haalbaarheid gelden. Maar hij heeft zijn oproep tot sociale rechtvaardigheid nooit willen vertalen in een politiek actieprogramma.

Oost-Europa

Als steun voor het democratiseringsstreven in zijn geboorteland Polen heeft Johannes Paulus II een belangrijke rol gespeeld bij de ineenstorting van de communistische regimes in Oost-Europa. Hij heeft het marxistisch-materialisme veroordeeld. Bij zijn pleidooi voor een re-evangelisatie van Europa refereert hij vaak aan een Oost-Europese spiritualiteit die zou zijn blijven bestaan, dieper en mystieker dan die in het Westen. Het moet een van zijn grote teleurstellingen zijn dat het marxistisch-materialisme op veel plaatsen in Europa niet is vervangen door dat waardenstelsel, maar door een op consumptie gericht materialisme.