Angstig Java speculeert over daders moordpartijen

Een reeks geheimzinnige moorden op Java heeft tot grote beroering geleid in Indonesie. Wie zitten achter de moorden: moslims, de strijdkrachten de regering, voormalige communisten? Niemand geeft het antwoord, en daardoor wordt de onrust alleen maar groter.

Paniek heerst in dorpsgemeenschappen in grote delen van Java na een golf van mysterieuze moorden waarvan voornamelijk kiai, islamitisch schriftgeleerden, en medicijnmannen die zich bezig houden met zwarte magie het slachtoffer werden. In totaal zouden zo'n 150 mensen zijn vermoord door in het zwart geklede en gemaskerde groepen mannen, zogeheten `ninja's'. Vooral de beestachtige wijze waarop de slachtoffers zijn afgeslacht, draagt bij aan de massale angst: de lichamen van de slachtoffers waren vaak in stukken gehakt, waarna lichaamsdelen werden achtergelaten in moskeeen of bungelend aan boomtakken.

De laatste twee weken zijn geen nieuwe moorden gemeld, maar de massa-psychose in het binnenland lijkt niet te stoppen, vooral ook omdat over daders en eventuele motieven slechts kan worden gespeculeerd. Recentelijk komen uit verschillende delen van Java berichten binnen over lynchpartijen door gewapendeburgerwachten, die veronderstelde `ninja's' om het leven brengen. Vorige week werden bijvoorbeeld drie verdachten door een menigte nabij de Oost-Javaanse stad Malang onthoofd, waarna de hoofden, vastgebonden op de koplampen van motoren, werden rondgereden door de omgeving. En begin deze week werden in een dorp in Midden-Java vier Madurezen uit Jakarta die onderweg waren naar hun eiland, door een menigte gedood, nadat in hun auto dolken en zwarte kleren waren aangetroffen. De politie verklaarde later dat het om zwarte spijkerbroeken ging en dat veel Madurezen dolken bij zich dragen.

De aanhouding, afgelopen donderdag, van een vermeende `ninja' bij een islamitische kostschool in Tangerang, bij Jakarta, heeft geleid tot speculaties dat ook de hoofdstad niet meer veilig is voor deze moordenaars.

Gisteren meldde het avondblad Suara Pembaruan dat hulp-politieagenten in de Oost-Javaanse stad Bojonegoro een man hadden opgepakt die heeft toegegeven dat hij samen met drie anderen voor een bedrag van twintig miljoen roepia (vijfduizend gulden) van plan was een lokale kiai te vermoorden. Volgens de krant zou de verdachte niet hebben willen zeggen wie zijn opdrachtgever was.

Gezegd wordt dat de slachtoffers vooral gezocht moeten worden in de hoek van geestelijken die lid zijn van de grootste moslimorganisatie van Indonesie, Nadlathul Ulama (NU), die dertig miljoen leden claimt. Een van de leidsmannen van die organisatie heeft de strijdkrachten deze week een ultimatum gesteld: als de moorden niet voor het eind van de volgende maand zijn opgehelderd zal de veiligheidsdienst van NU het recht in eigen hand nemen.

De moorden zijn gepolitiseerd nadat NU-leider Abdurrahman Wahid verklaarde dat de opdrachtgevers gezocht moeten worden in regeringskringen. Wahid die vervolgens geveld werd door een lichte beroerte, kwam afgelopen donderdag met nadere uitleg: volgens hem zijn de moorden georganiseerd door de invloedrijke organisatie van moslim-intellectuelen ICMI, waarvan president Habibie de leider is. Wahid is al sinds de oprichting van ICMI begin negentiger jaren, gekant tegen deze organisatie omdat deze naar zijn smaak het onderscheid tussen staat en kerk te weinig onderkent. De NU-leider is bevreesd dat een `staats-islam' zal bijdragen aan de desintegratie van Indonesie, dat ook minderheden kent van onder meer christenen, hindoe's en animisten.

De chef-staf van de strijdkrachten en minister van Defensie, generaal Wiranto, heeft verklaard dat de moorden een uitvloeisel zijn van conflicten tussen toppolitici in Jakarta.

Wiranto heeft de politici opgeroepen hun meningsverschillen in naam van de nationale eenheid niet publiekelijk uit te meten.

De directeur van Habibie's denktank CIDES, Jumhur Hidayat, wijst mogelijke verbanden naar het kabinet of de landspolitiek resoluut van de hand. “Het is allemaal heel gevaarlijke onzin van Abdurrahman Wahid. Wat hij suggereert, is in het huidige Indonesie niet mogelijk. Er is eenvoudig sprake van wraaknemingen. Zwarte magiers worden zowel gevreesd en gehaat. Toen ik 10 jaar geleden als studentactivist tegen Soeharto in de gevangenis belandde, zat die vol met mannen die zulke medicijnmannen hadden gedood. Het hele verhaal is zwaar overdreven.'

Ook de mogelijkheid van wraaknemingen door nakomelingen van communisten die tijdens de machtswisseling van Soekarno en Soeharto in 1965 werden vermoord, moet niet te makkelijk worden weggewoven, vindt Hidayat. Meestal verwijzen oudere leden van het militair establishment naar verwanten van communisten, de oer-vijand van de Nieuwe Orde, als het gaat om mogelijk daders van de moorden in Oost-Java, maar over het algemeen wordt dat afgedaan als overleefde propaganda. Hidayat: “Nee, er zit wel wat in. Er kunnen best mensen zijn die kinderen waren toen hun ouders werden afgeslacht. Vergeet niet dat veel kiai's de gelovigen hebben aangespoord om de goddeloze communisten uit te roeien. Het is begrijpelijk dat mensen die nu tussen de 40 en 50 zijn, uit zijn op wraak.'

De politicoloog dr. Muhammad Hikam, senior-onderzoeker van de Indonesische maatschappij voor wetenschappen (Lipi), wijst die visie echter van de hand. “Moordpartijen tegen medicijnmannen zijn inderdaad niet ongebruikelijk in Oost-Java. Maar de aantallen waar we hier over spreken in een korte periode, duidt erop dat er meer aan de hand is.

In het betrokken gebied heeft de NU een zeer grote aanhang. NU gaat aan de verkiezingen meedoen met de `Partij van het Nationaal Ontwaken', en die heeft aangekondigd een alliantie te willen vormen met de Democratische Partij van Indonesie (PDI) van Megawati Soekarnoputri. Samen lijken zij een meerderheid te kunnen behalen bij verkiezingen. Ik vind het helemaal niet onwaarschijnlijk dat de tegenstanders van NU en PDI op deze manier proberen onrust te zaaien om hun mogelijke aanhang te verzwakken. Indonesie is nu eenmaal nog steeds een land van complotten.'