Bastaarden van de vrije seks; Haatroman over de jaren zestig veroorzaakt rel

Michel Houellebecq: Les particules elementaires. Flammarion, 394 blz. f 45,15. De Nederlandse vertaling verschijnt volgend jaar bij De Arbeiderspers.

Literair Frankrijk wordt verscheurd door een polemiek van formaat. Oorzaak is Les particules elementaires, de tweede roman van dichter, schrijver, essayist en bioloog Michel Houellebecq (40). Voor zijn eerste roman Extension du domaine de la lutte (1994) kreeg hij de Grand prix national des Lettres. Zijn bewonderaars zien in hem de geniale, alomvattende romanschrijver van dit fin-de-siecle. Zijn tegenstanders beschouwen hem als een racistische, door seks geobsedeerde gek met reactionaire, zelfs fascistische ideeen voor wie zo snel mogelijk een bed moet worden vrijgemaakt in een streng bewaakte psychiatrische kliniek.

Feit is dat Houellebecq niet beantwoordt aan het doorgaans wat schuchtere imago van een beginnend auteur. Als gast van Bernard Pivot in het televisieprogramma Bouillon de culture deed hij alle ophef rond zijn boek lichtelijk hautain af als `nogal vermoeiend'. Een van de andere gasten, de schrijver Philippe Sollers die in het boek van Houellebecq als personage voorkomt - en die zelf een aardige lijst literaire rellen rondom de moraal op zijn naam heeft staan - brak een lans voor zijn jongere collega. Hij vreesde dat deze het slachtoffer was geworden van een nieuwe periode van literaire inquisitie. Schrijfster Marie Nimier verafschuwde het boek vanwege de,volgens haar, walgelijke manier waarop vrouwen erin worden afgeschilderd, terwijl collega Virginie Despentes juist iedere letter ervan waardeerde: la vie is toch gewoon vachement moche?

Les particules elementaires is een bijzonder ambitieuze roman en Houellebecq - naar eigen zeggen - op het megalomane af. In het boek spreken zijn personages zich zonder schroom - en vaak ook zonder nuance - uit over abortus, anticonceptie, het nazisme, Stalin en het communisme, genetische manipulatie en de quantummechanica, het hedendaags materialisme, het feminisme, het moederschap en het liberalisme van na mei '68, de religie, new age en de seksuele perversie van vandaag - het boek bevat, kortom, een staalkaart aan omstreden onderwerpen.

In Interventions, een bundel eerder gepubliceerde artikelen en interviews die tegelijk met de roman verscheen, stelt Houellebecq dat de roman `net als de mens, isomorf is'. Net als Friedrich Novalis en de Duitse romantici die via de literatuur een allesomvattende kennis wilden bereiken, is Houellebecq ervan overtuigd dat de roman `alles zou moeten kunnen bevatten': filosofie en theorie net zogoed als actuele wetenschappelijke discussies en debatten, literaire en muzikale kritiek en betogen van sociologische of biologische aard - een hooggegrepen maar ontegenzeggelijk origineel standpunt dat momenteel door geen andere auteur in de Franse literatuur zo wordt geformuleerd.

Het ligt voor de hand dat Houellebecq met Les particules elementaires zijn hypothese heeft willen illustreren. De verhalende intrige, aan de hand waarvan de verteller pretendeert een historisch overzicht te geven van de Westeuropese mentaliteit van de tweede helft van de twintigste eeuw, wordt dan ook onderbroken door proza in versvorm en beschouwingen en dialogen van sociologische, scheikundige of biologische aard. Je leest over zulke uiteenlopende zaken als de kwantummechanica van Niels Bohr, de atoomtheorie van Werner Heisenberg en de anatomie van de Thrombidium holosericum (een stekend insect), afgewisseld door een literair-biologische discussie over het totalitaire in het werk van Aldous Huxley en zijn broer, de bioloog Julian Huxley en de visie van de filosofen Immanuel Kant en Auguste Comte op de rol van de religie in de samenleving.

De proloog, geschreven in de afstandelijke, documentaire-achtige, cerebrale stijl die Houellebecq eigen is, plaatst het boek in een quasi-historisch perspectief. Het is geschreven in het begin van de 21ste eeuw door iemand die de tweede helft van de 20ste eeuw nog heeft meegemaakt: de eeuw van menselijke eenzaamheid en bitterheid, waarin gevoelens van liefde, tederheid en broederschap voorgoed verdwenen. In diezelfde periode, aldus de verteller, vond er dankzij de moderne wetenschap een radicale, onomkeerbare, metafysische transformatie plaats, waardoor de wereld definitief van aanzien veranderde. Bijna vierhonderd pagina's later, in de epiloog, begrijp je dat aan het begin van de 21ste eeuw genetische manipulatie de mens in staat heeft gesteld zichzelf te reproduceren zonder tussenkomst van de seksualiteit - een zege voor de mens, wiens leven toch maar werd vergald door gefrustreerde seksuele driften.

Tussen de pro- en de epiloog weidt de verteller uit over het ellendige, symptomatische priveleven van twee halfbroers. Bruno, wiens `geestelijk universum overeenkomt met dat van Kafka', doceert moderne literatuur aan een universiteit. Voor Michel, een briljante bioloog verantwoordelijk voor doorslaggevende ontdekkingen op het gebied van de genetische manipulatie, vormen de seizoensuitverkopen van de Monoprix (de Franse Hema) een essentieel houvast in zijn leven. Verder verdraagt hij `het menselijk universum vol angst en bitterheid' alleen als hij ingewikkelde wiskundige vergelijkingen kan oplossen. Beiden werden - net als Houellebecq zelf - op jonge leeftijd door hun ouders gedumpt en groeiden op bij een grootmoeder. Hun ouders beleefden de seksuele revolutie van de jaren zestig en `de vervelende zorg voor een klein kind was niet te verenigen met hun ideaal van persoonlijke vrijheid'.

Even verder lezen we dat, bij de mannelijke rat, het ontberen van lichamelijk contact met de moeder tijdens de vroege jeugd leidt tot ernstige verstoring van het seksuele gedrag. Een kernzin die moet verklaren waarom Bruno's leven beheerst wordt door een allesverslindende seksuele obsessie - pagina's lang neukende naturisten en dampende jacuzzi's - en waarom Michel van iedere interesse op dat gebied gespeend is. `Slagen ze er ondanks hun valse start in het leven nog in iets van het leven te maken? Daar gaat het om', aldus de schrijver.

Nee, concludeer je na lezing van Houellebecqs boek. Bruno en Michel blijven desperate eilandjes van leegte en eenzaamheid, ieder teruggetrokken in zijn eigen waanzin. De auteur gunt hun slechts kortstondig geluk aan de zijde van twee verlepte, maar liefhebbende vrouwen die zij echter, als het erop aan komt, in de steek laten.

Prompt overlijden beide vrouwen aan een dodelijke ziekte. Mannen dienen nu eenmaal nergens toe, vindt Houellebecq. Ze zijn niet in staat een vrouw lief te hebben, laat staan een kind op te voeden of wat voor menselijke waarde dan ook over te dragen. Bruno en Michel zijn typische mannen van hun eeuw, ze zijn inwisselbaar, `passieve elementen in een historische ontwikkeling.' Niets onderscheidt hen van hun tijdgenoten behalve `het rotten van hun organen' en het feit dat zij ieder individueel de dood tegemoet gaan.

Koel analyseren Houellebecqs personages hoe de seksuele en individuele vrijheid uit de jaren zestig leidde tot het uiteenvallen van het gezin en, in groter verband, tot de desintegratie van de maatschappij. Het geloof verdween en de joods-christelijke waarden gingen teloor. Provocerend zegt de verteller dat `de serial killers uit de jaren negentig de bastaarden zijn van de hippies uit de jaren zestig, omdat het voor de hand ligt dat degenen die zich onttrokken aan de normale morele codes ontaardden in wredere vormen van genot'.

Tevreden wordt er vastgesteld dat de idealen van mei '68 op niets zijn uitgelopen; inmiddels zijn dezelfde utopieen te koop in een kapitalistisch, commercieel jaren tachtig-jasje.

Houellebecqs personages verafschuwen de pil en het feminisme omdat die steeds verdergaande individualisering veroorzaakten en bovendien leidden tot een nog losbandiger leven. Abortus is een misdaad, genetisch klonen acceptabel. Zoeken naar nieuwe spirituele waarden geldt als `vraiment con' en ook negers, homoseksuelen en vrouwen van boven de veertig zijn het doelwit van snerende one-liners van Houellebecqs verteller.

Les particules elementaires is een boek dat literair-stilistisch gezien geen grote hoogten bereikt, maar dat niemand onverschillig laat door de scherpe, medogenloos kritische wijze waarop Houellebecq de samenleving ontleedt.

Hij schroomt niet in alle wonden zout te strooien.

Het maakt Les particules elementaires tot een fascinerende roman van een bovenmatig intelligent literair provocateur, die de lezer in zijn wetenschappelijk-ogende, allesomvattende literaire landschap steeds weer op een volgende landmijn laat stappen.