Waarheidscommissie oordeelt hard

De Zuid-Afrikaanse waarheids-en verzoenings- commissie heeft vanmorgen haar eindrapport bekendgemaakt. Behalve voor het ANC bevat het rapport ook belastende passages voor ex-president P.W. Botha.

Desmond Tutu en Alex Boraine omhelsden elkaar vanmorgen in de Kerkstraat van Pretoria. De voorzitter en de vice-voorzitter van de Waarheids- en Verzoeningscommissie hadden zojuist het 'goede nieuws' van de rechtbank in vernomen: de Waarheidscommissie had gewonnen, het ANC verloren. Publicatie van het eindverslag van de commissie kon tegen de wil van de regeringspartij doorgaan zoals gepland. Meteen begonnen medewerkers met het uitladen van een vrachtwagen vol met het dikke document in vijf delen, voor de ceremonie in het hoofdstedelijke Operagebouw.

Volgens het mandaat dat de Waarheidscommissie in 1995 van het Zuid-Afrikaanse parlement kreeg moest de periode tussen 1960 en 1994 worden onderzocht op schendingen van de mensenrechten, ongeacht of deze waren begaan uit naam van of juist tegen de apartheid. En daar heeft de commissie zich aan gehouden. In het eindverslag velt men een hard oordeel over zowel voor- als tegenstanders van het voormalige systeem van rassenscheiding.

Zo concludeert de commissie dat ex-president P.W. Botha, die steeds heeft geweigerd voor de commissie te verschijnen en daarvoor eerder dit jaar door de rechtbank werd veroordeeld, tijdens zijn bewind tussen 1978 en 1989 “een klimaat schepte waarin grove schendingen van de mensenrechten plaatshadden, waaraan hij zelf bijdroeg'. Maar wat de commissie over diens opvolger, F.W. de Klerk, de laatste president onder de apartheid vindt, blijft voorlopig geheim. De halve pagina onder het kopje 'bevindingen over de voormalige president F.W. de Klerk', te vinden op bladzijde 225 van deel vijf, is zwart gemaakt. Dat is het gevolg van een rechterlijke uitspraak van gisteren. In tegenstelling tot het ANC, kreeg de Klerk wel gelijk in zijn bezwaar tegen de tekst.

Volgens bronnen bij de commissie was de oud-president genoemd als opdrachtgever voor bomaanslagen tijdens zijn regering. De Waarheidscommissie zei vandaag ervan uit te gaan dat de passage later kan worden vrijgegeven, maar de rechter heeft De Klerk tot 4 maart respijt gegeven.

Aan blanke zijde moeten ook de extreem rechtse Afrikaner Weerstandsbeweging van Eugene Terreblanche en ex-generaal Constand Viljoen, nu leider van het parlementaire Vrijheidsfront het ontgelden. Beiden zijn verantwoordelijk voor schendingen van de mensenrechten schrijft de Waarheidscommissie.

Aan de andere kant van het politieke spectrum krijgt het Afrikaans Nationaal Congres de meeste kritiek te verduren. Het ANC beging tussen 1960 en 1990 uit naam van de strijd tegen de apartheid grove schendingen van de mensenrechten, waaronder marteling, executies en moord door bomaanslagen, zo concludeert de Waarheidscommissie. Dat is op zich geen nieuws; met name de schrijnende situatie in opleidingskampen van het ANC, waar in de jaren tachtig verscheidene 'kameraden' na marteling werden vermoord, was al eerder aan de kaak gesteld en ook door het ANC toegegeven. In het rapport geeft de commissie onder meer een uitgebreide opsomming van de martelmethodes die door het ANC werden toegepast op zijn eigen leden. Maar toen alle conclusies eenmaal op papier stonden schrok het ANC van zijn eigen daden. Alle personen en partijen die in het commissierapport staan genoemd kregen enige weken geleden inzage in de tekstgedeeltes over hen, met het verzoek schriftelijk te reageren. Het ANC eiste echter een vergadering met de Waarheidscommissie, die dat weigerde. Pas gisteren, mogelijk gesteund door het feit dat de Klerk zijn zaak tegen de commissie won besloot het ANC tot juridische stappen.

“De Waarheidscommissie verkwanselt met het rapport de erfenis en de toekomst van onze kinderen' zo verwoordde de secretaris-generaal van de partij, Kgalema Motlanthe gisteren zijn bezwaren.

Toen alle rook was opgetrokken, het ANC het geding had verloren en de ceremonie kon plaatshebben, sprak Desmond Tutu verzoenende woorden. Bij de overhandiging van het verslag aan Mandela zei Tutu: “Dit rapport is de enige weg om de wonden te helen. Laat de wateren van verzoening stromen van Pretoria, zoals ze vloeiden van het altaar in Ezechiels visioen, om ons land en ons volk te reinigen. We hebben het beest in de ogen gezien, we zullen vrede moeten hebben met ons verschrikkelijke verleden, zodat het ons niet langer kan gijzelen. Blank en zwart zullen samen naar de toekomst wandelen. Wij zijn het regenboogvolk van God en terugkijkend op ons verleden verplichten we onszelf tot: never again, nooit weer nie, ngeke futhi, ga re no tlola.