Dader en slachtoffer oog in oog

Ze deed onderzoek naar aanslagen op forensentreinen, pluisde de verklaringen van politieke partijen na en woonde hoorzittingen bij waar wandaden onder het apartheidsregime werden bekend. De 27-jarige Nederlandse Michelle Parlevliet was van februari '97 tot december '97 werkzaam voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie in Zuid-Afrika.

“Een historisch proces en een voorrecht daar nauw betrokken bij te zijn.' Er was ook een schaduwzijde. Parlevliet: “In noodtempo komen er vrag en bij je op over de waarde van het leven en het menszijn. Doordat je er boven op zit, gaat dat je niet in de koude kleren zitten. Je bouwt een vorm van distantie op, maar afgestompt raak je nooit.'

Tijdens de tientallen zittingen die ze bijwoonde kreeg de net afgestudeerde politicologe gruwelijke details te horen over schendingen van mensenrechten. Zo kwam aan het licht dat een officier berucht om zijn marteltechnieken binnen een half uur ieder willekeurig persoon tot spreken kon dwingen. Aangrijpend was ook de getuigenis van de vader die zijn zoontje had verloren bij een bomexplosie in een bar. De dood van zijn zoontje had bijgedragen aan de afschaffing van de apartheid, zo verklaarde hij.

Bij de opzet van de commissie is bewust gekozen voor de Afrikaanse traditie van het vertellen van verhalen. Iedere betrokkene moet zijn verhaal kwijt kunnen. Dit ligt in het verlengde van ubuntu, een Afrikaanse term die inhoudt dat de menselijkheid van de ene persoon bestaat dankzij de menselijkheid van de andere. Parlevliet: “Dat is beter dan te redeneren in tegenstellingen als goed-fout of zwart-wit. Het vertellen van verhalen komt de verzoening ten goede; het laat zie hoe de ander de gebeurtenis ervaren heeft.'

Ze maakte vaak mee dat de dader bereid was na afloop van de zitting met zijn slachtoffer(s) te spreken. Zo probeerde de commissie dader en slachtoffer beide kanten van dezelfde gebeurtenis te laten zien. “Dan wordt er rustig gevraagd: 'Waarom heb je mijn dochtertje vermoord? Hoe dacht je er destijds over en hoe denk je er nu over?'

Hoe bereik je verzoening wanneer de plegers van misdaden na hun bekentenis zo weer de zaal uit kunnen lopen, omdat de commissie hen niet kan aanklagen? Parlevliet: “Ik ben de eerste die toegeeft dat dit kwaad bloed kan zetten, maar je moet er niet automatisch vanuit gaan dat dit verzoening uitsluit.

Een grote overwinning is dat veel zaken die tijdens de apartheid zijn gebeurd, eindelijk in de openbaarheid zijn gebracht. De erkenning is er.'