Westergasfabriek bron van inspiratie

De Westergasfabriek in Amsterdam is door het Amerikaanse Environmental Protection Agency gekozen tot het voorbeeldproject voor hergebruik van industrieel erfgoed.

Het is koud, er zijn geen wc's, en het dak kan lekken. Projectleider Evert Verhagen staat in wat ooit het machinegebouw was van de Westergasfabriek. “Maar kijk naar de ramen, de lichtval, het monumentale plafond', zegt hij. De Amerikaanse en Canadese projectontwikkelaars en milieudeskundigen kijken omhoog. Inderdaad, het lijkt wel een kerk. “Misschien maken we hier wel een trouwzaal van', zegt Verhagen.

De Westergasfabriek aan de westkant van de Amsterdamse binnenstad. Een ijzeren ophaalbrug verbindt de Staatsliedenbuurt met het industrieterrein. Achter de rode bakstenen gebouwen en de spoorlijn begint de polder. In de fabriek werd een eeuw lang van kolen stadsgas gemaakt. Tot 1963, toen ging Amsterdam over op aardgas. De fabriek overbodig, de sloop begon. De kolenbergplaatsen, de stokerijen en ook de schilderachtige watertoren verdwenen. Wat overbleef: 22 leegstaande gebouwen en 14 hectare zeer vervuild terrein middenin een dichtbevolkte wijk.

De Amerikanen knikken. Zij weten zich geen raad met hun brownfields, zoals zij ongebruikte fabrieksterreinen noemen. Neem de stad Buffalo in de staat New York. In de jaren twintig was het nog de grootste industriestad van Noord-Amerika. Maar vanaf 1950 begon het verval, zegt directeur Dale Meadaris van de Environmental Protection Agency (EPA). “We gingen van een industriele naar een diensteneconomie.' De staal- en chemiefabrieken sloten, de helft van de inwoners verhuisde, het grootste gedeelte van de achterblijvers raakte werkloos. “Maar de stad bestaat voor veertig procent uit fabrieksterrein. Wat moeten we daarmee?'

Slopen is de Amerikaanse oplossing voor fabrieken in Buffalo, Detroit, Chicago. “Maar de bodem is zo vervuild dat je nog niks kunt met het gebied', zegt Meadaris.

Zes jaar geleden kreeg Liesbeth Jansen een bos met 450 ongelabelde sleutels die toegang gaven tot de gebouwen van de Westergasfabriek. Zoek een tijdelijke bestemming voor die gebouwen, vroeg stadsdeel Westerpark haar. Er kwam een restaurant, in het fundament van de gashouder werden opera's opgevoerd en houseparty's georganiseerd. Arjan Ederveen nam het oostelijke meterhuis in gebruik als kantoor, theatergroep Orkater betrok het zuiveringsgebouw. Het oude laboratorium werd een filmstudio.

Al in 1885 werden de fabriek van architect Isaac Gosschalk door het Genootschap Architectura et Amicitia geroemd om het `architectonisch-schoon'. “Wie zou vermoeden dat deze gebouwen voor gasfabriek moeten dienen?' Inmiddels staan bijna alle gebouwen op de Rijksmonumentenlijst. En de tijdelijke gebruikers mogen blijven. De vervuilde grond wordt niet opgeruimd. Dat zou 600 miljoen gulden kosten er wordt een nieuwe laag grond overheengelegd. Het minsterie van VROM betaalt 3,9 miljoen voor de sanering. De omwonenden wilden graag wat groen in hun buurt. Ze krijgen een compleet park, dat tussen de gebouwen wordt aangelegd. Kosten 15 miljoen gulden. In 2001 moet het klaar zijn.

Beth Benson uit Canada is ontroerd, zegt ze. Zij is directeur van de Waterfront Regenaration Trust, en ze heeft plannen om de kilometers fabrieksterrein langs het Ontario-meer een nieuwe bestemming te geven. “Je moet de boel niet slopen, maar tot leven wekken. Ecologisch en economisch. Alle vervuiling tot de laatste molecuul opruimen is onmogelijk.' De nieuwe bestemming bepaalt volgens haar hoe schoon de grond moet worden. “Voor een park gelden minder strenge milieueisen dan voor een woonwijk.' Ze begint binnenkort met de renovatie van een 150 jaar oude gasfabriek in Toronto. “Wij willen nu ook een nieuwe toekomst voor onze industriele erfstukken.'