Europa verandert, Nederland ruziet

Terwijl Nederlanders voorlopig nog vooral onderling hevig ruzien over de toekomstige contributie van de EU begint de kleur van nogal wat stukjes van de legpuzzel die Europese Unie heet te veranderen.

In Rome regeert sinds vorige week een ex-communist. In Londen, Parijs en sinds vandaag ook in Bonn regeren pragmatische sociaal-democraten. Er is sprake van een “Derde weg' die - voor wie het geloven wil - liefst tegelijkertijd begaanbaar moet zijn voor de Amerikaanse president en de nieuwe Duitse minister van financien, de kleine linkse machtman Oskar Lafontaine. Niet alleen de kleur van de stukjes van de Europese legpuzzel en de externe omstandigheden veranderen, zoals de oprukkende internationale crisisverschijnselen. Met het vertrek van Helmut Kohl als Duits kanselier verdwijnt ook de laatste grote Europeaan van het toneel die persoonlijke herinneringen heeft aan de Tweede Wereldoorlog. Anders gezegd: de laatste van een generatie voor wie de noodzaak van Europese integratie een kern van het eigen politieke leven vormde. En daarvoor zelfs het mooiste wat Duitsers hebben - de D-mark - wilde inleveren.

Andere kleuren, andere generatie politici in Europa. Met als gemeenschappelijk kenmerk, conform de instincten van hun kiezers: meer aandacht voor financiele en wat minder voor politiek-ideologische overwegingen. En dus voor vragen als wat kost het, wat levert het in geld op? En voor verzoeken als: graag voortaan alles samengevat op een A-viertje, want we hebben meer te doen. Daaraan zitten zij allemaal vast de politici in Europese hoofdsteden. Dat geldt ook voor de binnen Europa verhoudingsgewijs wat `naar rechts' opgeschoven paarse coalitie in Den Haag, die met schrik die nieuwe mannen elders in Europa hoort praten over meer geld `van boven' voor de werkgelegenheid.

Daar zit het nieuwe tweede kabinet-Kok, sinds een paar maanden. Niks crisis, geen paniek, het gaat goed in Nederland, zegt het bij monde van zijn premier en zijn minister van financien, de VVD'er Gerrit Zalm, die bij de keus tussen zwijgen en spreken het verschil tussen goud en zilver soms uit het oog verliest. Zalm is partijgenoot van de teruggetreden partijleider Frits Bolkestein, de winnaar van het Nederlandse Europa-debat van de jaren negentig.

Althans voor zover ook Nederland als welvarend lid van de Europese Unie nu nog voornamelijk geinteresseerd lijkt in de vraag: wat kost het en wat levert het op, loopt het met onze positie als `netto-betaler' niet de spuigaten uit?

Kok en Zalm, maar ook hun onderhandelingspartners in de kabinetsformatie, wisten hoe moeilijk het in de EU zou worden om de Nederlandse netto-bijdrage in de toekomst (2000-2006) te beperken. Maar, hoewel er best argumenten voor de Nederlandse wensen waren waarmee langs diplomatieke kanalen had kunnen worden gewerkt, werd er gekozen voor een ongewoon soort ramkoers.

Er moest immers bezuinigd worden, en dus werd alvast per 2002 een opbrengst van 1,3 miljard gulden in de boeken gezet. Dat is een gesaldeerd totaal: Den Haag wil tegelijkertijd meer uit de Brusselse kas ontvangen en er minder in storten en bovendien straks niet getornd zien aan de extra uitgaven van de EU voor haar uitbreiding met Oost-Europese landen.

De alom opkomende twijfels over de wijsheid en de haalbaarheid van die koers werden de afgelopen weken beantwoord met een dreigement van Nederlandse veto's in toekomstige onderhandelingen. Of zulke dreigementen iets kunnen of zullen uithalen is vers twee, maar een ding is al zeker: de Nederlandse kiezer kan straks op een kladblokje uitrekenen of Europa deugt of niet. Hier heeft Paars II grote risico's genomen voor het Europese `draagvlak' in Nederland.

In de vuurlinie van minister Zalm zijn afgelopen weken Nederlandse Europarlementariers gekomen. Ook zij met name Dankert en mevrouw d'Ancona (beiden PvdA), mevrouw May-Weggen (CDA) en Brinkhorst hadden twijfels geuit over de haalbaarheid wenselijkheid en wijsheid van de uitgezette koers. Zalm vindt dat die Europarlementariers zich `genant' gedragen. Bijvoorbeeld als zij zijn plannen kritiseren of, zoals vorige week in het Europarlement, ermee akkoord gaan dat, naast een krap gehouden Europese begroting voor 1999 een budgettaire reserve wordt gemaakt. Zalm, die blijk geeft van een eigenaardig zicht op de rol van het Europese Parlement, kreeg krachtige termen terug als “achterlijk' (d'Ancona) en “volstrekt belachelijk' (May-Weggen), wat zicht geeft op hun eigenaardige verhouding tot Den Haag.

De bel voor de eerste ronde in Brussel moet nog gaan, maar de vraag wie straks de schuld van een nederlaag moet dragen ligt in Nederland al op tafel.