Boris Jeltsin, een president op sterk water

President Jeltsin zit weer in een sanatorium. Zijn reis naar Wenen is afgezegd, zijn taken worden verdeeld en zijn bevoegdheden overgenomen. De president wordt een balling in eigen land.

Vorige week was de hofhouding van president Boris Jeltsin in het Kremlin nog vol goede moed. “Desnoods slepen we hem als een oude matras door de laatste twintig maanden van zijn ambtstermijn', tekende het opinieblad Itogi op uit de mond van een presidentieel staflid. “Maar halen doet hij het zeker.'

Op het omslag van dat respectabele tijdschrift zat Jeltsin dubbelgevouwen in een weckfles - op sterk water. “Diepe conservering', stond er bij geschreven. Alle (anonieme) bronnen van Itogi zeiden hetzelfde: we zullen het 67-jarige staatshoofd tegen elke prijs goed houden tot de verkiezingen in het jaar 2000. “Het slechtste scenario is een vervroegd vertrek van Jeltsin', zegt ook Vatjeslav Nikonov van de Politika-denktank. “Dan barst de verkiezingscampagne los en bemoeit niemand zich nog met de economische crisis.'

Aan de zijlijn staan de troonpretendenten te dringen, de Moskouse burgemeester Joeri Loezjkov voorop. Hij laat zich voetballend en rolschaatstend filmen en speelt in op het volkssentiment met populistische plannen, zoals het in ere herstellen van de Pioniertjes - de rode padvinderij van de communistische partij van vroeger. “Een korte ziekte is een ding, maar als de man zijn taken niet kan vervullen dan dient hij op te stappen' zei Loezjkov in een reactie op Jeltsins pijnlijke optreden, twee weken geleden, in Centraal-Azie. Onder aan de vliegtuigtrap in Tasjkent zwikte hij door zijn knieen, en de reis moest worden afgebroken omdat Jeltsin `bronchitis' had.

Ook presidentskandidaat Aleksandr Lebed, de gouverneur met het uiterlijk van een standbeeld, riep om Jeltsins aftreden, al waarschuwde hij ervoor om “de beer niet te villen voor hij dood is'.

Bij thuiskomst in Moskou was de Siberier Jeltsin zo laaiend over de commentaren dat hij zich tegen het advies van zijn artsen in naar het Kremlin liet chauffeuren om gewoon aan het werk te gaan, alsof er niets aan de hand was. Maar door dat onbezonnen gedrag (volgens Itogi luisterde Jeltsin zelfs niet meer naar zijn vrouw en dochter) begon zijn entourage zich af te vragen of zijn mentale gezondheid nog wel toereikend was.

De krant Izvestija meldt vanmorgen dat de staf lang heeft geaarzeld wie de president moest aanzeggen dat hij zijn bezoek aan de Europees-Russische top in Wenen beter kon afzeggen. De lijfartsen waren unaniem: Jeltsin lijdt aan extreme vermoeidheid, een wisselende bloeddruk en algehele lichamelijke slapte. Hij heeft dringend rust nodig. Uiteindelijk heeft stafchef Valentin Joemasjev het slechte nieuws gebracht, en mocht zijn plaatsvervanger, Oleg Sisoejev, op de televisie uitleggen wat er aan de hand was. “Hij is niet ziek genoeg om zijn taken niet meer te vervullen', zei Sisoejev, “maar hij is wel toe aan een vakantie van een week of twee.'

En toen kwam het grote nieuws: “Er is een periode aangebroken waarin de regering en de Doema verantwoordelijkheid voor de economie dragen', zei de tweede man in de Kremlin-staf. Jeltsin blijft aan als “beschermer van de grondwet en de soevereiniteit van de Russische federatie', maar zal zich niet meer bemoeien met de lopende zaken. Izvestija schrijft: “Kremlin-staf distantieert zich van president.'

Stafchef Joemasjev lichtte de media in dat Jeltsin voortaan in het geheel afziet van buitenlandse reizen. “Elke trip van de president zou uitdraaien op een public relations-ramp voor Rusland', aldus commentator Nikonov.

De krant Segodnja omschrijft de president als een balling in eigen land, en de Nezavisimaja Gazeta meldt dat ook het geplande staatsbezoek van koningin Beatrix, eind november, op losse schroeven staat. Dagblad Vremja speculeert dat Jeltsin, die twee jaar geleden een vijfvoudige bypass-operatie onderging, opnieuw een hartaanval heeft gehad.

Die geruchten (een ander verhaal wil dat hij aan de ziekte van Alzheimer of de ziekte van Parkinson lijdt) nemen niet weg dat de Kremlin-staf alles op alles blijft zetten om Jeltsin op zijn post te houden. “Niemand zit te wachten op vervroegde verkiezingen', aldus Segodnja. “De consensus is: handhaaf de status quo tot 2000.'

Een deel van de presidentiele macht is al de facto overgegaan in handen van premier Jevgeni Primakov. Door in plaats van Jeltsin naar Wenen te reizen heeft hij ook de rol van waarnemend staatshoofd op zich genomen.

Maar Lebed en Loezjkov, de twee grootste kanshebbers bij vervroegde presidentsverkiezingen, roeren zich alweer. Gouverneur Lebed heeft vanuit zijn Siberische `vorstendom' Krasnojarsk laten weten dat Rusland dringend behoefte heeft aan een vice-president, en dat hij die verantwoordelijke functie wel op zich wil nemen.

Zijn rivaal Loezjkov heeft juist gisteren een coalitie gesloten met zes splinterpartijtjes uit het politieke midden als basis voor zijn eigen Luzhkov for president-beweging. De bezige, autocratische burgemeester staat te trappelen om de macht te grijpen. Ondertussen wordt Jeltsin afgevoerd naar een sanatorium buiten Moskou. Net als Lenin destijds, die zijn laatste maanden als staatshoofd in een rolstoel sleet - zonder dat hij op de hoogte werd gehouden van de toestand in het land.