Netanyahu verbijstert zijn achterban

Na Begin stelt weer een Likud-premier de eigen achterban teleur. Netanyahu ontpopt zich als pragmaticus.

De Israelische premier Benjamin Netanyahu is onder zware druk van de Amerikaanse president Bill Clinton in het spoor gebleven van het akkoord van Oslo. Na een vertraging van bijna twee jaar had hij tijdens de onderhandelingen in Wye Plantation om interne en regionale redenen geen andere keus dan de vredespolitiek van de vermoorde premier Yitzhak Rabin voort te zetten. Tot ontsteltenis van de nationalistische elementen in zijn rechtse regeringscoalitie en daarbuiten heeft Netanyahu zich op Amerikaanse bodem ontpopt als een pragmatische politicus. Zij geloofden in zijn verkiezingsbelofte: dat hij `Erets-Israel', het bijbelse land van Israel, zou bewaken. Dat is niet gebeurd.

De weg naar de uitvoering van het gisteren in het Witte Huis getekende akkoord kent nog vele obstakels, maar als die worden overwonnen, zal de Palestijnse leider over drie maanden veertig procent van `Erets-Israel', Judea en Samaria, (de Westelijke Jordaanoever) beheersen. En de sluis voor nog meer Israelische territoriale concessies aan de Palestijnen is gisteren opengezet.

De ideologische aardbeving die zich gisteravond in het Witte Huis voordeed zal het politieke landschap in Israel grondig veranderen. Met uitzicht op spoedige onderhandelingen met de Palestijnen over een definitieve oplossing van het bijna honderdjarige Israelisch-Palestijnse conflict gaat Israel een nieuwe fase van zijn geschiedenis in. Die fase zal uiteindelijk uitmonden in de deling van het historische Palestina in een Israelische en een Palestijnse staat. Dat is de betekenis van het gisteren in het Witte Huis getekende akkoord. Het is middenin een moeras van moeilijkheden een kleine maar belangrijke stap naar een definitieve vredesregeling.

De ontreddering onder de nationalistische aanhangers van Netanyahu is onpeilbaar. Het woord “verraad' - later, met de moord op premier Rabin in gedachten verzwakt tot “ideologisch verraad' - kwam als een Pavlovreactie. Zijn achterban had beter kunnen weten: Netanyahu had immers al in 1996, kort na zijn verkiezing als premier, in het raam van het akkoord van Hebron een deel van de stad van de aartsvaders aan de Palestijnen overgedragen.

Weer is het een Likud-premier die een bres slaat in de ideologie en verwachtingen van de Likud. Netanyahu is gisteravond in de voetsporen getreden van Likud-premier Menahem Begin die voor vrede met Egypte de hele Sinai-woestijn opgaf, en daarmee de strategische en politieke positie van Israel in het Midden-Oosten en de wereld aanzienlijk verbeterde.

Het nieuwe Israelisch-Palestijnse deelakkoord heeft dezelfde potentie. Dat hangt echter niet af van de bewoordingen waarin het akkoord is gesteld, maar van het antwoord op de vraag of het zwaar geschonden vertrouwen tussen Israel en de Palestijnen in Wye Plantation voldoende is hersteld om de zware last van de uitvoering van het akkoord te dragen.

Dat de Amerikanen - de CIA - toezicht moeten houden op in het bijzonder de veiligheidsaspecten van het akkoord is een teken dat er aan dat wederzijdse vertrouwen nog heel veel schort.

De territoriale concessies die Israel aan de Palestijnen heeft gedaan, zijn gekoppeld aan verschillende aspecten van de Palestijnse strijd tegen de Palestijnse terreur en het ongedaan maken van schendingen van veiligheidsclausules die in het akkoord van Oslo zijn vervat. Dat is het quid pro quo van het nieuwe Israelisch-Palestijnse deelakkoord.

Annulering of amendering van het Palestijnse Handvest door de Palestijnen is daarin als onderdeel van de veiligheidsstructuur opgenomen. Pas als dat heeft plaatsgehad volgt er een nieuwe Israelische terugtrekking.

Het nieuwe Israelisch-Palestijnse akkoord zal in een tijdsbestek van twaalf weken in drie fases moeten worden uitgevoerd. Palestijnse en joodse terreur liggen echter op de loer om de hernieuwde vredeshoop in bloed te smoren. Netanyahu en Arafat zullen in nauwe samenwerking de vijanden van de verzoening een slag voor moeten zijn.

Haarfijne cooordinatie tussen de Israelische en Palestijnse veiligheidsdiensten, onder toezicht en controle van de Amerikaanse CIA, is onder deze omstandigheden een absolute voorwaarde om het akkoord overeind te houden. Netanyahu en Arafat zullen beter dan ooit door hun veiligheidsdiensten tegen moordenaars moeten worden beschermd. President Bill Clinton stipte dat, met de moord op Rabin in gedachten, gisteravond in zijn rede aan.

Linkse politieke kringen in Israel betwijfelden of Netanyahu een akkoord met Arafat zou tekenen over opgeven van 13,1 procent van de Westelijke Jordaanoever. Diezelfde kringen waren er gisteren na de tekening niet van overtuigd dat hij de intentie heeft om het akkoord uit te voeren.

Netanyahu heeft gisteren echter, met zijn ideologische breuk met de Erets-Israel gedachte, een zwenking gemaakt naar het politieke middenveld in Israel, waar vrede populair is. In Wye Plantation was hij, volgens alle opiniepeilingen en gezien de krachtsverhoudingen in de Knesset, het parlement, de vertegenwoordiger van de meerderheid van het Israelische volk. Als hij er bij terugkomst uit de VS niet in slaagt de opstand in de rechtervleugel van zijn regeringscoalitie te bedwingen, zal hij, met het nieuwe akkoord met Arafat als troefkaart in handen, snel op vervroegde algemene verkiezingen aansturen.

Netanyahu maakt ondanks een mogelijke nationalistische tegenkandidaat een goede kans als premier te worden herkozen. De weg komt dan vrij voor de vorming van regering van nationale eenheid met de Arbeidspartij van Ehud Barak en Shimon Peres.

Zo'n regering kan het vredesproces met de Palestijnen verder dragen en vanuit een sterke parlementaire positie met de Palestijnen over de definitieve vredesregeling onderhandelen. Hervatting van het vredesoverleg met Syrie over de Hoogvlakte van Golan en Libanon worden in deze nieuwe politieke situatie dan ook weer actueel. Het akkoord van gisteravond blaast het `nieuwe Midden-Oosten' waarvan Peres droomde en dat door Netanyahu's vertragingstactiek bijna ten onder ging, in die zin nieuwe hoop in.

Tijdens de top in Wye Plantation is, mede door de weerzin die Netanyahu's onderhandelingstactiek bij de Amerikanen opwekte gebleken dat de Amerikaans-Palestijnse coordinatie hechter en warmer is dan die tussen de VS en Israel. Het lijkt alsof er nooit sprake is geweest van zeer speciale betrekkingen tussen deze beide landen. Dat kan van invloed zijn bij de onderhandelingen over de definitieve vredesregeling waar loodzware problemen als de positie van Jeruzalem, grenzen en vluchtelingen aan de orde komen. Netanyahu belooft Arafat en Clinton dan weer slapeloze nachten.