Een volk zonder herder gaat ter ziele

In het Zuid-Hollandse Ter Aar liggen de plaatselijke politici zo met elkaar overhoop dat de provincie er een punt achter zet. De gemeente wordt opgeheven.

Zuidoostenwind. Wethouder Emma Kraak moet een speeltuintje openen. Ze fietst hard door Aardam, een van de dorpskernen van de gemeente Ter Aar. Haar grote, zwarte regenjas fladdert mee. Aan de Hoogerheidestraat staan ouders en kinderen te wachten onder de paraplu. Gezellig is het niet. De wethouder zet een wipje in de grond, schept het gat dicht en drinkt een glaasje bier. “Kop op, meid', zegt een vader tegen Kraak. “Je redt het wel.'

“Wij zijn ook maar bestuurders van de koude grond', zegt Kraak even later in het gemeentehuis. “Ik ben niet opgeleid voor het regeringsmiddenstandsdiploma. Het gaat er bij ons niet zo chic aan toe.'

Het is crisis in het Zuid-Hollandse dorp Ter Aar. Lokale partijen praten niet meer met elkaar, er zitten tien ambtenaren overwerkt thuis en de burgemeester neemt over twee weken afscheid. De woordvoerder van de provincie heeft het nog niet zo erg meegemaakt. “Het marcheert wel eens wat minder tussen burgemeester en gemeenteraad, maar dan is er altijd wel een verbeteringstraject voorhanden.'

In opdracht van de provincie Zuid-Holland maakte het organisatieadviesbureau Van Naem & Partners een `quick scan' van de bestuurlijke situatie in Ter Aar. De politieke cultuur vertoont volgens de rapporteurs `regenteske kenmerken' het management is zwak, de bestuurders nemen hun besluiten dikwijls zonder ambtenaren te raadplegen en de conflicten in de gemeenteraad zijn nadrukkelijk ook van persoonlijke aard.

Gedeputeerde Staten hebben een ultimatum gesteld: voor 1 januari 1999 moet het gemeentebestuur een voorstel indienen voor herindeling van Ter Aar. De gemeente verliest hoe dan ook haar zelfstandigheid en kan kiezen tussen samenvoeging met Alphen a/d Rijn of met twee andere plattelandsgemeenten.

Een derde mogelijkheid is de vier dorpskernen te verdelen over omliggende gemeenten. “Mocht u op 1 januari niet hebben gereageerd', zo eindigt de brief die de commissaris van de koningin J. Leemhuis-Stout vorige week schreef “dan nemen wij terzake onze eigen verantwoordelijkheid'.

Er heerst hier zowel op bestuurlijk als op ambtelijk niveau een volstrekt gebrek aan vertrouwen, zegt burgemeester A. van den Berge (VVD). Er is veel onverklaarbaar oud zeer en dat zit diep. “Wethouders worden om futiliteiten weggestuurd. Om persoonlijke redenen dus, want welke politieke conflicten zou je hier aan moeten treffen? Negentig procent van de raadsbesluiten wordt unaniem genomen.'

Ter Aar bestaat uit twee grote en twee kleine dorpskernen. Langeraar en het gehucht Papenveer zijn katholiek. In Langeraar staat de Adrianuskerk. Het bejaardenhuis heeft de katholieke signatuur, net als de basisschool, de voetbalclub en de EHBO-vereniging. Langs de Langeraarseweg staan boerderijen en vrijstaande huizen met rommelige erfjes. De slager slacht nog zelf.

Aardam en Korteraar zijn van oorsprong protestants-christelijk. Nog steeds zijn er aanzienlijke gereformeerde en Nederlands-hervormde gemeenschappen, er wordt op zondag niet gevoetbald. De weinige katholieke inwoners van Aardam `kerken' in dorpshuis De Aar. Ze horen niet bij de parochie van Langeraar en kunnen zich ook niet op het belendende kerkhof laten begraven.

Als je in Ter Aar de naam noemt van voormalig CDA-burgemeester P. Verhoef, valt er een eerbiedige stilte. Hij wist zestien jaar lang de religieuze tegenstellingen te beteugelen. Volgens wethouder Kraak (Progressief Akkoord) ging na Verhoefs vertrek in 1993 alles mis.

“Het was zoals dat in de astrologie heet: een conjunctie', zegt ze, terwijl ze in kleermakerszit plaatsneemt op haar bureaustoel. Er werd een CDA-wethouder weggestuurd, omdat hij de aanschaf van vier bomen en de aanleg van een looppaadje niet aan de raad had gemeld. Het CDA stapte uit de coalitie. De gemeentesecretaris werd 'situationeel arbeidsongeschikt' en de raad kon niet overweg met de nieuwe burgemeester.

Kraak: “Verhoef deed als begaafd onderhandelaar zaken voor BV Ter Aar, zoals hij het zelf noemde. Hij ging door roeien en ruiten, zonder zichzelf te verrijken. Het volk was na zijn afscheid zonder herder.' De Ter Aarse bevolking is volgens haar `geschikt voor onderdanigheid'. Tot het begin van deze eeuw leefden de veenboeren van deze streek in armoede. “Het zijn mensen van turf, jenever en achterdocht. Verhoef was een herenboer. Hij had het benodigde overwicht.'

De raad leunde te zwaar op burgemeester Verhoef, vindt CDA-fractieleider Aad Otto, die twaalf jaar actief is in de gemeentepolitiek. Dat maakte de leden lui. “We hoefden hem alleen maar te controleren. En als het goed is, is het goed.' Verhoef, die de bijnaam Piet Haast droeg, bouwde gemeenschapshuis De Vlinder en de bibliotheek in Aardam.

Gepensioneerde chirurgen en professoren kochten de oude boerenhoeven in het dorp. Langs de Langeraarseplas vestigde zich `import'. De VVD deed haar intrede, net als de lokale partijen Progressief Akkoord (PAK), links van het midden, en GemeenteBelangen, een partij van middenstanders. De alleenheerschappij van CDA en SGP was aangetast.

Toen begon het getreiter, zegt Jan van Uffelen, voormalig hoofd van de Langeraarse RK basisschool. Hij maakt aan de eettafel in vijf minuten een ingewikkeld overzicht van de gemeentelijke politiek sinds 1993.

Onder de naam van Emma Kraak, sinds de laatste gemeenteraadsverkiezingen wethouder financien en ruimtelijke ordening, zet hij een dikke streep. “Mede door haar is het bestuur nu failliet', zegt hij deemoedig. “Ze was goed in de oppositie, maar ze mist het overzicht om te besturen. Ze kan geen koers bepalen.'

Burgemeester Van den Berge kijkt door het zijraam van zijn kamer over de bietenvelden. In zijn knoopsgat prijkt een koninklijke onderscheiding. Hij heeft zojuist een brief gekregen van wethouder Kraak. Zij schrijft: “VVD en GemeenteBelangen hebben aangegeven hun wethouders terug te trekken, in het algemeen belang. Ik zal als wethouder van Progressief Akkoord dit voorbeeld niet volgen.' Het lijkt wel of de burgemeester hierop had gerekend. “Ik heb met alles wat in me is geprobeerd het bestuur weer op de rol te krijgen. Het is niet gelukt.'