De familie Blanco blijft in Baskenland wonen

Onder druk van de voorlopige vrede die de afscheidingsbeweging ETA in september aankondigde is de Baskische politiek in twee blokken opgesplitst: de nationalisten, die een onafhankelijk Baskenland nastreven en de politieke groeperingen die hier weinig van moeten weten. Morgen laten de Basken hun voorkeur weten in regio-verkiezingen, die in de greep zijn van het nationalisme.

Breekbaar zit het echtpaar op de eerste rij in het theatertje van Ermua, waar de conservatieve Partido Popular, de partij waar hun zoon lid van was toen hij werd doodgeschoten door de ETA, een verkiezingsbijeenkomst houdt. Consuelo en Miguel Blanco kijken geemotioneerd toe hoe dochter Marimar hun stadsgenoten oproept om naar de stembus te gaan. “Dan is de dood van mijn broer tenminste niet vergeefs geweest', zegt Marimar Blanco voor een volgepakte zaal met een muisstille aanhang.

Deze week ging het gerucht dat de ouders van het vorig jaar vermoorde gemeenteraadslid Miguel Angel Blanco zouden wegtrekken uit Baskenland, uit hun Ermua, het industriestadje in de smalle, groene vallei waar ze ooit als arme immigranten uit Galicie waren komen wonen. Vader Miguel zou de gedachte niet langer kunnen verdragen dat de moordenaars van zijn zoon door de straten van Ermua lopen en bij dezelfde bakker hun brood kopen als hij. Maar moeder Consuelo ontkent dat ze vertrekken. “Zolang mijn zoon hier begraven ligt, blijven we in Ermua', zegt ze.

Het was vorig jaar zomer dat het jonge conservatieve raadslid Miguel Angel Blanco door terroristen van de Baskische afscheidingsbeweging ETA door het hoofd werd geschoten. In een spontane volkswoede gingen miljoenen Spanjaarden de straat op om hun walging te laten blijken. Ermua werd een begrip, dat stond voor het gemeenschappelijk verzet van alle democratische partijen in Baskenland tegen de fascistoide ETA-terreur.

Ruim een jaar na de moord op Miguel Angel Blanco is er weinig over van die eenheid. Aan de vooravond van de regioverkiezingen besloot de Baskisch-nationalistische partij PNV de grootste partij in de regio, met de ETA-aanhang een pact te sluiten.

Terwijl de terreurbeweging beloofde zijn geweld voorlopig stop te zetten, trekt het nationalistische blok in Baskenland gezamenlijk op met als uiteindelijk doel een onafhankelijk Groot-Baskenland. De Spaanse grondwet moet worden opgebroken, de bestaande autonomie voor Baskenland herzien. Nog nooit stonden de Baskische nationalisten zo duidelijk tegenover de niet-nationalistische partijen.

In zijn kamer in het middeleeuwse stadhuis verontschuldigt Carlos Totorika (42 jaar) de socialistische burgemeester van Ermua zich voor de lijfwacht die mijn koffer doorzoekt. “Ik ben bang dat er nog steeds een paar gekken met pistolen rondlopen', constateert hij bitter. “Een mooie shit-democratie die we hier hebben.' Totorika kreeg landelijke bekendheid door de slagvaardige manier waarop hij de volkswoede rond de moord op Blanco wist om te vormen tot een algemeen protest voor de democratische grondrechten in Baskenland. Van deze “Geest van Ermua' lijkt weinig meer over nu de nationalsitische PNV hun radicale broeders in de armen hebben gesloten. De sfeer in het nationalistische kamp is euforisch. In Ermua heeft de ETA-aanhang de muren weer volgekalkt met nationalistische leuzen de kerk is behangen met de portretten van de gevangen ETA-terroristen.

“Het gedrag van de PNV verbaast me niets', zegt Totorica. Na de dood van Miguel Angel Blanco dreigden de Baskische nationalisten hun greep op het ideologische debat te verliezen. Een pact met de ETA lag voor de hand. “De PNV heeft altijd al erg veel begrip voor de ETA gehad omdat hun mensen er nooit het slachtoffer van werden. Zij hebben geen lijfwachten nodig', zegt Carlos Totorica. Uiteindelijk profiteerde de PNV altijd al van het geweld van de ETA.

De burgemeester citeert Xavier Arzalluz, de grote leider van de PNV, over de terreur van de ETA: Iemand moet aan de boom schudden, zodat de anderen de noten kunnen rapen. “Het enige wat ik van de PNV vraag', zegt Totorika, “is dat ze de Spaanse grondwet accepteren.'

Behalve een directe fysieke dreiging van terreur heerst in Baskenland een sociale staat van beleg. In de bijna twintig jaar dat de PNV als grootste partij de dienst uitmaakt in Baskenland heeft het nationalisme zijn tentakels overal uitgestrekt: in de kerk, de vakbonden en werkgeversorgansaties, de universiteiten en culturele instellingen, de taalinstituten en de Baskische televisienetten.

“We worden hier geregeerd door een nationalistische mafia', meent Javier Fernandez (46 jaar). De hoogleraar politieke geschiedenis maakt deel uit van het vriendenclubje Baskische intellectuelen dat na de dood van Blanco het “Forum Ermua' oprichtte. Het ergste vindt hij nog de schaamteloze manipulatie van de geschiedenis. Voortdurend wordt Euskal Herria, de fictieve Groot-Baskische natie die bestaat uit het huidige Baskenland, Navarra en stukken Zuid-Frankrijk als een realiteit gepresenteerd. “In de geschiedenisles, aardrijkskunde of economieles: altijd wordt de kaart van Euskal Herria er bij gehaald. Zelfs als het over de weersvoorspellingen gaat. En dan vragen sommige mensen zich nog af hoe kinderen aan het idee komen dat ze in een geamputeerd land leven, bezet door Spanje.'

Dat laatste klopt zegt Ugaitz (22 jaar), lid van de Jarrai, de radicale jeugdvereniging die met de ETA sympathiseert. “De Basken moeten zelf kunnen bepalen wat ze met Euskal Herria willen', zegt Ugaitz, een stevige jongen met kort haar en twee ringetjes in zijn oor.

Zolang dat nog het geval is heeft de “Baskische jeugd' het recht om zich te “verdedigen', door middel van het in brand steken van vijandige partijkantoren, autobussen en geldautomaten. Wat vind hij ervan dat de ouders van Miguel Angel Blanco het moeilijk hebben om te wonen te midden van de moordenaars van hun zoon? Ugaitz blikt kil voor zich uit. “Voor mij is het moeilijk samen te wonen met mensen als hun zoon.'

Niemand twijfelt er aan dat de PNV komt andermaal als de grootste partij uit de bus komt. Maar bij de laatste landelijke verkiezingen - waar de opkomst traditioneel aanzienlijk hoger is - stemde een meerderheid van de Basken op een niet-nationalistische partij. Zowel de conservatieve als de socialistische partij hopen dat veel Basken zich nu keren tegen de nationalistische overwinningsroes en alsnog naar de stembus gaan.

Ook een belangrijk deel van de middenklassers binnen de PNV heeft van nature weinig zin om met de radicale ETA-aanhang op avontuur te gaan. Uit peilingen blijkt dat niet een onafhankelijk Baskenland, maar de werkloosheid en het geweld van de ETA bij de meeste Baskische stemmers als hoogste op de prioriteitenlijst staan.

Op het centrale plein waar de Gran Via, Bilbao's brede verkeersboulevard vertrekt, heeft Euskal Herritarrok (EH), de nieuwe partijcombinatie waarin de ETA deelneemt, zijn tenten opgeslagen. Zeventien verdiepingen hoger dwars door het isolerende glas van de kantoortoren van de Banco Bilbao Vizcaya (BBV), is de verkiezingsboodschap nog te horen. “Ik heb liever dat ik me vergis in de hoop op vrede, dan niet te proberen deze kans te benutten', zegt bankier Alfonso Basagoiti (50 jaar). Basagoiti is voorzitter van de invloedrijke Baskische ondernemingskring en geldt als een representant van de gematigde, pragmatische vleugel binnen de nationalistische PNV.

Het imago van Baskenland, nog altijd een van de rijkste regio's van Spanje, heeft onnoemelijk veel schade geleden door het gewelddadige imago dat de ETA met zich meebrengt. Basagoiti twijfelt er niet aan dat een wapenstilstand kan “een explosie' van de economische groei in Baskeland met zich mee kan brengen.

De bankier sprak zich de afgelopen dagen uit voor een verdere ontwikkeling van het Statuut van Gernika, de bestaande regeling waarin de autonomie van Baskenland ligt vastgelegd. “We moeten nu kijken naar wat ons Basken bindt', zegt Basagoiti. “En het statuut is eind jaren zeventig per referendum met een brede meerderheid door alle Basken geaccepteerd.'

Dat is geen boodschap die op veel gejuich kan rekenen binnen de radicale ETA-aanhang waar men traditionaal weinig woorden vuil maakt aan het statuut of Spaanse grondwet. Na enige radicale donderpreken van partijleider Arzalluz ventileerde de politieke leiding van de PNV de afgelopen dagen vrijwel uitsluitend vaagheden over de toekomst van Baskenland. Voor burgemeester Totorika is het duidelijk. “De PNV heeft beloftes gedaan aan de radicale wereld van de ETA. Dat plaatst ze in een moeilijk pakt', meent hij. “Want er is een grens aan de hoeveelheid nationalisme die een maatschappij kan verdragen.'