Nederlandse varianten van het Jiddisch

Hartog Beem: Jerosche. Jiddische spreekwoorden en zegswijzen uit het Nederlandse taalgebied. Blankevoort, 295 blz. ƒ 49,90 (geb)/ƒ 34,90 (pbk)

Tussen 1959 en 1970 stelde Hartog Beem drie boekjes samen over het Jiddisch in Nederland. Het heeft mij jaren gekost om die boekjes te bemachtigen. Ze worden regelmatig aangeboden in antiquariaatscatalogi, maar telkens als ik belde was ik te laat. Tot ik ontdekte dat je eerst bij `Beem' moest kijken, en dan met de catalogus in de hand naar de telefoon moest hollen.

Inmiddels is het een stuk gemakkelijker om Beem compleet te krijgen. In 1992 verscheen bij het Nederlands-Israelitisch Kerkgenootschap de derde, ongewijzigde herdruk van Beems Resten van een taal. Dit woordenboekje van het Nederlandse Jiddisch is nog steeds leverbaar. Uit Mokum en de Mediene. Joodse woorden in Nederlanse omgeving (1974) is nog niet herdrukt, maar sinds een paar weken ligt in grote stapels bij de boekhandel Jerosche. Jiddische spreekwoorden en zegswijzen uit het Nederlandse taalgebied.

Het boek is uitgeven door boekhandel en antiquariaat Blankevoort in Amstelveen. Joel Cahen, voormalig adjunctconservator van het Joods Historisch Museum in Amsterdam en tegenwoordig hoofdconservator van het diaspora-museum in Tel Aviv, schreef het voorwoord.

Jerosche is Beems leukste taalboek. De eerste druk verscheen in 1959, de tweede, ingrijpend gewijzigde druk in 1969. Het bevat ruim elfhonderd Jiddische spreekwoorden en zegswijzen zoals die in Nederland werden gebruikt. Toen Beem ze aan het eind van de jaren vijftig optekende, waren ze al nauwelijks meer te horen. Dat kwam natuurlijk doordat de joodse gemeenschap in de Tweede Wereldoorlog was gedecimeerd. Vandaar ook de titel Jerosche `erfenis'.

Hartog Beem (1892-1987) was germanist en taalwetenschapper. Hij werkte als leraar Duits in Zierikzee, Dordrecht, Leeuwarden en Hilversum. Hij had daar steeds intensief contact met de joodse gemeente. Zo leerde hij als geen ander de Nederlandse varianten van het Jiddisch kennen. Dit blijkt ook uit zijn behandeling van de spreekwoorden en zegswijzen. Hij behandelt er gemiddeld vijf per pagina. De toelichtingen zijn dus kort, maar zeer degelijk. Hij vermeldt varianten, geeft (soms) de cultuur-historische achtergrond en allerlei literatuurverwijzingen. Naast literatuur baseerde hij zich op vele zegslieden.

Alle taalboeken van Beem gelden nog als standaardwerken. Andere woordenboeken volgen zijn spelling en er wordt eindeloos naar zijn werk verwezen. Pas volgend jaar krijgt hij concurrentie. Dan verschijnt bij uitgeverij Contact de studie Koosjer Nederlands. Joodse woorden in de Nederlandse taal van Justus van de Kamp en Jacob van der Wijk. Door de vele bewijsplaatsen maken zij een aantrekkelijk leeswoordenboek, maar zeker voor de historisch Jiddisch-Nederlandse woordenschat zal Beem waarschijnlijk nooit meer worden overtroffen.