Sloopspook metro waart weer rond in Amsterdam

Amsterdam krijgt de komende zeven jaar een forse ingreep te verwerken als gevolg van de aanleg van de Noord-Zuidlijn van de metro. De vraag is nog of de volksbuurt De Pijp hier ongeschonden van afkomt.

Een flatgebouw van acht verdiepingen, maar dan de grond in. Het toekomstige metrostation op de kruising van de Ferdinand Bolstraat en Ceintuurbaan in Amsterdam is “totale waanzin', zegt D. Frieling, hoogleraar stedenbouwkundig ontwerpen aan de TU Delft. De metrolijn komt hier 24 meter diep te liggen. “Wat je allemaal bouwkundig moet ondernemen is enorm. En dat alleen maar om afgeschreven bebouwing in de Ferdinand Bolstraat te sparen.'

Sommigen fluisteren het nog, anderen zeggen het hardop: de angst voor de slopershamer in Amsterdam is ongegrond. Deze nieuwe denktrend over `hoop op sloop' komt voort uit de forse ingreep die Amsterdam de komende zeven jaar ondergaat met de aanleg van de Noord-Zuidlijn, een metro van Amsterdam-Noord naar Zuid/WTC. Straten worden opengebroken, betonnenmuren de grond in gedrild, metrogangen geboord en stations aangelegd. Maar tegen de huidige plannen, zoals die voor de Ferdinand Bolstraat in de oude volksbuurt De Pijp, op papier staan beginnen critici zich te roeren, zoals Frieling en directeur M. Kloos van het Architectuur Centrum Amsterdam (Arcam).

Ook wethouder D. Stadig (Ruimtelijke Ordening) hoort hierbij. Hij vindt dat het anders moet in De Pijp. “Stedenbouwkundig kan het veel beter.' Frieling zegt dat met de lijn “werk met werk' gemaakt kan worden. “En niet uit angsthazerij elke discussie over sloop vermijden.'

Want het pleidooi van Frieling, Kloos en Stadig betekent sloop van circa tweehonderd woningen. Juist om sloop te voorkomen werd - voordat in 1996 een referendum over de nieuwe metrolijn werd gehouden - een oplossing bedacht waarbij in De Pijp bijna alle panden behouden blijven. Want zodra er ten behoeve van een metrolijn wordt gepraat over sloop is een deel van de Amsterdamse bevolking in rep en roer.

Dat heeft te maken met verleden. In de jaren zeventig braken heftige rellen op de Nieuwmarkt uit, omdat fors moest worden gesloopt voor de metrolijn naar Amsterdam-Zuidoost. De metro en sloop bepaalden destijds jarenlang de politieke agenda.

Het stadsbestuur beloofde de bevolking twee jaar geleden heel stellig dat de aanleg met weinig hinder en nauwelijks met sloop gepaard zou gaan. Bij het referendum kwamen daarna te weinig mensen opdagen om het besluit over de Noord-Zuidlijn te verhinderen. Voor het trace in De Pijp werd besloten circa 24 meter de diepte in te gaan en ook een diep station aan te leggen. “Onaangenaam, onveilig en logistiek slecht', zegt directeur M. Kloos van Arcam. “Sloop ligt in Amsterdam en zeker in De Pijp veel te gevoelig. Je zou hier veel onbevangener naar moeten kijken.'

Arcam-directeur Kloos vindt dat de “slechte oplossing' die voor de Ferdinand Bolstraat is bedacht, staat voor de dogmatische manier waarmee de stad omgaat met haar bebouwing. Sloop wordt te veel gezien als negatief verschijnsel vindt hij. Arcam organiseert daarom begin november een debat met de titel Hoop op sloop. “In De Pijp komt een station van een grootstedelijke metrolijn. Dan moet je toch over goede oplossingen kunnen praten, zonder dat de angst voor sloop de boventoon voert. Met dat metrostation moeten we misschien nog honderd jaar vooruit.'

De investering - totaal 1,9 miljard gulden - die in de stad wordt gepleegd zou aangegrepen moeten worden voor verbeteringen en stadsvernieuwing, vindt hij. Ook wethouder Stadig ziet een beter alternatief voor zich; de metro minder diep leggen en daarmee een beter toegankelijk station aanleggen. Circa zes meter van de westwand met winkels en woningen tussen het Weteringcircuit en de Ceintuurbaan kan volgens hem beter worden gesloopt.

De panden zijn van begin deze eeuw. “Daarvan hebben we er in de stad genoeg. Het zijn ook niet de laatste goedkope woningen die we in De Pijp hebben. En we kunnen er veel betere architectuur voor terugzetten', zegt Stadig. Voor de tweehonderd te slopen woningen kunnen er circa 150 nieuwe worden gebouwd. De smalle Ferdinand Bolstraat kan dan een veel bredere straat worden. “Zo'n bloeiende winkelstraat is het nu niet. Men ziet de metro in De Pijp te veel als bedreiging.'

Bewoners en winkeliers in De Pijp willen de huidige `Ferdinand Bol' behouden. De smalle straat, de oude bebouwing, de kleine exotische winkels. Dat is de Pijp en dat moet zo blijven. De buurt zit de laatste jaren al enorm in de lift, juist wegens deze kenmerken, zegt bestuurder P. van der Wal van stadsdeel Zuid/De Pijp. De buurt is populair om te wonen, de huizenprijzen liggen inmiddels bijna net zo hoog als in de binnenstad. De aanleg van de Noord-Zuidlijn wordt volgens hem al een “open hart operatie', voor de aanleg van het station moet de straat al jarenlang worden opengebroken. “Als de bebouwing ook nog eens weghaalt, dan tast je het hele hart van de Pijp aan. Niet slopen, maar renoveren waar nodig is. Dan kom je tegemoet aan de publieke opinie in De Pijp.' De Pijp zal met de huidige plan al volop van metrolijn gaan profiteren, verwacht Van der Wal. Bovendien vindt hij het gekozen metrostation helemaal niet verkeerd. “Een prima ontwerp'.

In het college van B en W staat wethouder Stadig alleen. Collega-wethouder F. Kohler, die de metrolijn in zijn portefeuille heeft, ziet het ter discussie stellen van het huidige plan als “drijfzand'. Kohler: “Kijk maar eens wat er in de jaren zeventig op de Nieuwmarkt is gebeurd.' Volgens de wethouder zou er tijdens het referendum in 1996 veel meer tegenstand zijn geweest als toen al van zoveel sloop sprake geweest zou zijn.

Kohler zegt van zijn ambtenaren begrepen te hebben dat het maar de vraag is of een alternatieve oplossing goedkoper is. Minder diepe metrobuizen aanleggen is goedkoper, maar doordat bewoners uitgekocht of woningen onteigend moeten worden, zal sloop wel eens duurder kunnen uitpakken. “Maar dan heb je ook een beter stukje stad', aldus wethouder Stadig. Hij zegt zonodig geld uit het Stadsvernieuwingsfonds beschikbaar te willen stellen. Stadig erkent dat het lastig is om op een deel van een eerder genomen besluit terug te moeten komen. “Als we een besluit zouden nemen, dan moeten we wel zo eerlijk zijn en zeggen dat het weer een referendabel besluit is.'

Hoogleraar D. Frieling heeft studenten aan het werk gezet om ruimtelijke technische mogelijkheden van zijn ideeen te onderzoeken. Als de metrobuizen veel minder diep komen te liggen, kan volgens hem op een diepte van een paar meter bovenop die buizen een ondergrondse weg worden aangelegd. Dan zou de Ferdinand Bolstraat zelf bijvoorbeeld een wandelgebied kunnen worden en de winkels toch goed bevoorraad kunnen worden. Stadsdeelbestuurder Van der Wal reageert fel als hij van Frielings ideeen hoort: “Als hij een straat wil waar Hema en V&D goed bevoorraad kunnen worden, moet hij maar naar Almere gaan. Oh, is Frieling een van de bedenkers van Almere? Nou, dat zegt genoeg. Almere is de meest tragische stad van Nederland.'

Wethouder Kohler voelt niets voor afbraak in De Pijp

Wethouder Stadig: met sloop beter stukje stad