`Gezag Pinochet in leger nihil'

De roep van rechts in Chili om een nieuwe coup wordt sterker. Wat doet het leger, als Pinochet vanuit zijn gevangenschap oproept tot ingrijpen? Gesprek met ex-luchtmachtkapitein Raul Vergara, die door Pinochet ter dood werd veroordeeld. “Ik vind het nog zielig ook voor dat oude lijk.'

Aan alle kanten straalt het gebouw de door Pinochet geleide ontwikkeling naar het moderne Chili uit. Strak, rijk, vol gerookte spiegels en liften. Raul Vergara (56) lacht en wijst met zijn duimen naar beneden, naar de fundamenten van zijn kantoor. Eens stond hier de gevangenis waar de dictator zijn politieke gevangenen opsloot. “Ik zat hier vijf jaar in de kerker', zegt Vergara. “Nu zit ik hier op de elfde verdieping als functionaris van Chileense hulpprogramma's voor het buitenland.'

Het toeval is zo krankzinnig dat het bijna opzet lijkt. En na de arrestatie van Pinochet in Engeland is voor Vergara opnieuw een cirkel rond: “De fout die deze regering met het leger maakt, is dezelfde als die Allende destijds maakte. Namelijk: op eieren lopen', zegt Vergara. Aan de muur een foto waarop hij als jonge luchtmachtkapitein voor een straaljager staat. In een opdracht op de foto feliciteert de socialistische president Allende hem met zijn benoeming tot beste piloot. “Militairen willen gecommandeerd worden', zegt Vergara. “Wie dat niet durft, wordt beschouwd als een slappeling en verliest respect. Dat is wat Allende in 1973 de das omdeed. En dat is wat de huidige president Frei met zijn malle verdediging van Pinochet opnieuw doet.'

Hoofdschuddend praat hij over het gebrek aan kennis van de politici over de strijdkrachten. Vergara beschrijft de `Pruisische traditie' van het Chileense leger. “Een leger dat getraind is om te gehoorzamen en te vechten.' De `lange democratische traditie van Chili' waar links en rechts zich op beroemen, slaat volgens Vergara alleen op het feit dat het leger hier altijd apolitiek was. “Een gehoorzaam instrument in handen van de macht.'

Wel weerspiegelde de emancipatiebeweging van Chili in de jaren zestig zich ook in het leger. Officieren raakten geirriteerd over de traditionele minachting waarmee de elite de militaire kaste behandelde. Er kwamen eisen voor hoger loon. “Ik herinner me dat velen van ons 's avonds moesten bijklussen als huisschilder of taxichauffeur', vertelt Vergara, die in 1959 bij de luchtmacht kwam.

Toen Allende in 1970 de verkiezingen won, had het leger volgens Vergara absoluut geen bezwaar tegen een socialist aan de macht. “Ik schat dat tachtig procent van ons het absoluut niets kon schelen. Zo'n tien procent was tegen vanuit een anticommunistisch gevoel. De andere tien procent begroette de vernieuwing van Allende met enthousiasme', zegt Vergara, die tot de laatste groep behoorde. “Links had geen enkele notie van wat het met het leger moest. Wij zochten zelf contact met de partijen van de Unidad Popular van Allende. En we probeerden die andere tachtig procent van het leger voor zijn revolutionaire program te winnen.'

Drie jaar later ging het mis. Het regeringspaleis van Allende werd gebombardeerd door Vergara's eigen collega's van de luchtmacht. Generaal Pinochet, net door Allende tot hoofd van de landmacht benoemd, sloot zich bij de coup aan. Allende stierf. En Raul Vergara werd, samen met tientallen andere democratische officieren, opgepakt. “De eerste paar weken zat ik in de oorlogsacademie van de luchtmacht. Slaan, martelen, je weet wel', beschrijft hij. Ondanks de blinddoek en de capuchon die al die tijd over zijn hoofd waren getrokken, herkende Vergara zijn eigen maten wanneer ze hem sloegen ondergedompeld hielden in water, of naakt vastbonden op een rooster dat ze vervolgens onder stroom zetten.

Wat was er gebeurd? “Ik ben ervan overtuigd', zegt Vergara traag, “als je de coupplegers diep in het hart kijkt, dat ze het nooit gedaan hebben uit anticommunisme of om de macht te grijpen. Pinochet heeft de coup volgens mij maar om een reden gepleegd: het veiligstellen van het leger dat zich in de chaos van het laatste jaar Allende serieus in zijn bestaan bedreigd voelde.'

Volgens Vergara had Allende de fout gemaakt het leger geisoleerd te houden, en dat hij de militairen nooit de instrumenten geboden heeft om de nieuwe politiek te begrijpen. “Waarom de nationalisaties waren, waarom de landbouwhervorming, is hun nooit verteld. Het leger zag alleen de chaos. Iets waar een Pruisisch leger nu eenmaal doodsbang voor is. Daarna is het alleen nog een kwestie van de perverse dynamiek van de medeplichtigheid. Die staatsgreep ging met zoveel geweld gepaard dat er voor niemand in het leger nog een weg terug was.' Pinochet en de zijnen fabriceerden later ideologische behangetjes die moesten rechtvaardigen waarom het leger met zoveel heftigheid een kant in het sociale conflict had gekozen. “Daardoor had je de bizarre situatie dat ik door de krijgsraad ter dood werd veroordeeld voor landverraad. Landverraad, omdat ik aan de kant stond van de democratisch gekozen president van Chili' lacht Vergara. Onder internationale druk werd zijn vonnis later omgezet in levenslang. Na vijf jaar werd hij vrijgelaten en verbannen. In 1990 toen Pinochet zich terugtrok als regeringsleider, kwam Raul Vergara terug naar Chili.

Wat is nu de kans dat het leger gevolg geeft aan de oproep van extreem-rechts om in het rellerige Chili van vandaag opnieuw `orde op zaken' te stellen? Welke macht heeft Pinochet nog? Zou hij de militairen vanuit zijn door bobbies bewaakte ziekbed uit de kazerne kunnen krijgen? Vergara schudt resoluut zijn hoofd.

“Het overwicht dat Pinochet nog over het leger heeft, is gelijk aan nul', stelt hij. In maart stapte de 83-jarige Pinochet op als legerleider. “De ongeschreven wet in het leger is dat zodra je opstapt, samen met je sterren ook je status wegvalt. Bij Pinochet is dat proces uiterst snel gegaan', zegt Vergara.

Het respect en de toewijding die hij nog binnen het leger geniet, heeft vooral te maken met zijn leeftijd en het feit dat hij vijfentwintig jaar lang de opperbevelhebber is geweest. “Elke soldaat iedere officier kent Pinochet zijn hele leven al als opperbevelhebber.' Maar veel van de oude Pinochet-rituelen, zoals het heffen van het glas champagne op de herdenking van de dag van de staatsgreep, zijn door zijn opvolger, generaal Insurieta, afgeschaft. Hij heeft moderniseringen en promoties doorgevoerd die Pinochet altijd tegenhield. “Dit leger stort zich niet zo snel meer in een nieuw avontuur', denkt Vergara.

En wat hemzelf betreft: “Ik voel geen woede meer, geen rancune. En ook al vind ik dat Pinochet veroordeeld moet worden, ergens vind ik het nog zielig ook voor dat oude lijk.' Het enige waar hij echt boos om wordt is de hoogmoed en de hypocrisie waarmee rechts in Chili nu, om Pinochet te redden, principes verdedigt die ze zeventien jaar zelf met voeten hebben getreden. “Hoezo territoriale soevereiniteit, als ze zelf generaal Pratt in Argentinie, en Leighton in Italie hebben vermoord?! Wat diplomatieke onschendbaarheid, als ze de Spaanse diplomaat Carmelo Soria hier hebben gemarteld en vermoord!?'