`Ze gaan de straten weer met bloed besmeuren'

Sinds de staatsgreep van Pinochet in 1973 is Chili niet zo verscheurd geweest als nu. Door de aanhouding van de ex-dictator lopen de emoties hoog op.

“Het uur is gekomen' staat op de sticker die de jonge vrouw op haar borst draagt. Zij wappert met een vlag met de kop van Pinochet. Wiens uur is gekomen - dat van de ex-dictator die nu vastzit in Engeland? “Nee' brult de vrouw, “het moment is gekomen om de natie te beschermen.' Waartegen? “Tegen de communisten.' Welke communisten? “De Spaanse.' Maar de Spaanse regering is conservatief. “Het zijn verraders, terroristen ik ben bereid om voor Pinochet te sterven. Het uur is gekomen!'

Zo gaat het nu al dagen. Ook gisteren weer duizenden demonstranten voor de Spaanse en de Britse ambassades in de hoofdstad Santiago. Zij zwaaien met vlaggen voor de man die het land `rust en orde' bracht, en gooien stenen. Zij schreeuwen het uit in redeloze woede, terwijl voorbijrijdende auto's een toeterconcert aanrichten om de demonstranten te steunen. Waarom laten zij de `massamoordenaar' Castro vrij rondlopen, terwijl de `patriot' Pinochet nu wordt vastgehouden, klagen zij. Je reinste kolonialisme. Een internationale samenzwering bovendien, waartegen Chili zich met een nieuwe coup moet verdedigen. “De sociaal-democraten in de regering zijn verklede agenten van het nieuwe communistisch imperialisme', legt een jongeman in spijkerbroek uit. “Ze zullen de straten van Chili weer met bloed besmeuren.'

Nog geen kilometer verderop demonstreren de linkse studenten. Zij vieren de arrestatie van Pinochet met geroep en gezang. “Moor-de-naar, moor-de-naar, eindelijk zijn we met jou klaar.' Een wat oudere jongere met grijzend haar lacht. “Wie had ooit gedacht dat juist

wij de grootste fans van de Engelsen zouden worden', zegt hij, doelend op de oude linkse verontwaardiging over de kopjes thee die dictator Pinochet met Margaret Thatcher placht te drinken.

Dan schiet de politie traangas af, en moet iedereen rennen. Een paar jongeren beginnen een glimmend witte Mercedes te mollen tot de bestuurder vol gas maakt dat hij wegkomt.

“De arrestatie van Pinochet heeft een deksel van de ketel van verdringing geslagen', zegt professor Tomas Moulian. Daarmee staat het land - voor het eerst sinds de dood van de socialistische president Allende - opeens voor dezelfde wanorde waarvoor het leger zo bang is. “Dit is een land met een obsessie voor orde' zegt Moulian (59) in de sociologische faculteit in het centrum. Brede lanen waarop de gevallen lentebloesem twee keer per dag wordt weggeveegd. Geen stomende barretjes, roepende straatverkopers of slenterende massa's zoals in andere Latijns-Amerikaanse landen. Hier heerst een trend van serieuze arbeid en nette consumptie in modern vormgegeven etablissementen. “Niemand in Chili had dit verwacht', zegt Moulian peinzend. “Ik ook niet.' Pinochet was een instituut, een schaduw waarmee je leefde. Voor rechts was hij het symbool dat de militairen nooit hebben verloren. Voor links het bewijs dat echte democratie in Chili nog steeds niet bestaat. Het zijn immers nog steeds Pinochets grondwet, Pinochets electorale systeem en Pinochets juridische immuniteit, waarbinnen de democratische politieke partijen zich moeten bewegen. Tot vorig jaar maart was Pinochet bovendien nog steeds leider van het leger. “Van een echte verzoening is daarom nooit sprake geweest', stelt Moulian.

Toch waren er maar weinig Chilenen die de laatste acht jaar wilden terugdenken aan de polarisatie van voor en de angst tijdens de dictatuur van Pinochet. Moulian: “Na het aftreden van Pinochet in 1990 heeft Chili zich gedragen als een vrolijke weduwe.

De mensen verdronken hun oude gedachte in de nieuwe rijkdom die met de door Pinochet ingevoerde neoliberale economie ontstond.' Zee, zon en creditcard. Dat werd het leven. Hedonisme na de pijn.

En dan is daar opeens die bom van de arrestatie. Niet Chili maar Europa greep de man bij de kraag die zich zeventien jaar schuldig maakte aan schending van de rechten van de mens. Daarmee werd een `rust' van meer dan 25 jaar verstoord. Nu drijven in de straten van Santiago weer wolken met traangas. Spontane demonstraties op elk moment van de dag. Gisteravond begonnen in verschillende elitewijken bewoners met pannen te rammelen. De caseroleo is in Chili een symbool: zo rammelde rechts in Chili tegen de regering van president Allende. Het protest vormde de opmaat voor de coup van Pinochet.

De grote vraag is nu wat het leger gaat doen. Verscheidene oud-militairen deden de afgelopen dagen oproepen tot een nieuwe staatsgreep. Het radicale deel van rechts - vertegenwoordigd in de UDI (Union Democratica Independiente) en Renovacion Nacional - steken hun woede over de `koloniale inmenging' en de `schending van Chili's nationale soevereiniteit' niet onder stoelen of banken. Zij roepen om een ferm optreden van het leger en hebben zich voorlopig al teruggetrokken uit het parlement.

De democratische regeringspartijen zijn verdeeld. De christen-democraten van president Frei hebben zich verschanst in een onvoorwaardelijke verdediging van Pinochet. “Alleen Chileense rechtbanken hebben het recht een oordeel te vellen over Pinochet', verklaarde de regering gisteren opnieuw. Er wordt gesproken over `buitenlandse inmenging' en schending van de soevereiniteit. De socialisten staan op het standpunt dat het `recht zijn loop moet hebben'.

Maar in de coalitie met de christen-democraten moeten zij het regeringsstandpunt steunen. Volgens Moulian is het niet ondenkbaar dat dit uiteindelijk leidt tot een breuk binnen de regering.

“In elk geval is duidelijk in welke fuik de democratische partijen zijn gezwommen door hun belofte van immuniteit aan Pinochet en het leger. De ex-dictator heeft dan een akkoord gesloten met Chili, maar niet met de rest van de wereld.' Het gevolg hiervan is dat nu de paradox van de nieuwe Chileense democratie in alle heftigheid aan het licht treedt: er is geen verzoening zonder berechting. De zogenaamde Chileense verzoening was een laagje vernis. “Wat is het voor verzoening als de ene partij loopt te juichen dat Pinochet is gearresteerd, terwijl de andere in woede uitbarst omdat iemand het gewaagd heeft de `redder' van Chili aan te pakken.' Moulian zwijgt even en kijkt naar de straat waar weer een nieuw peloton gepantserde politiebussen voorbijkomt. “Weet je wat het is', zegt hij na een tijdje, “ik ben ook blij dat Pinochet is gepakt.'