Unieke telescoop in Drenthe

In Dwingeloo stelt de commissaris van de koningin in Drenthe, R. ter Beek morgen het computercentrum van het Joint Institute for VLBI in Europe (JIVE) in gebruik. In dit centrum worden de waarnemingen verwerkt die worden verricht met achttien radiotelescopen in Europa en Azie. Radiotelescopen zijn instrumenten die de langgolvige straling van hemellichamen registreren. Het JIVE is gehuisvest bij de Stichting Astronomisch Onderzoek Nederland (ASTRON) in Dwingeloo, die voor wat de radiosterrenkunde betreft de 25-meter telescoop in Dwingeloo en de veertien 25-meter telescopen in Westerbork beheert.

JIVE is in 1993 opgericht voor het coordineren en stimuleren van de

Very Long Baseline Interferometry (VLBI), een techniek waarbij meerdere radiotelescopen tegelijk dezelfde bron aan de hemel waarnemen en hun signalen daarbij op magneetband vastleggen. Later worden deze signalen onderling `gecorreleerd', waardoor een enorme radiotelescoop wordt gesimuleerd; in het geval van JIVE zelfs de meest gevoelige ter wereld. JIVE beschikt nu over 18 radiotelescopen in twaalf landen. Behalve negen

Europese landen zijn dat Oekraine, Rusland en China.

Al deze telescopen hebben een heel nauwkeurige atoomklok, waarvan de signalen tegelijk met de waarnemingen op magneetband worden vastgelegd. Zo'n magneetband is zes kilometer lang en kan 1.000 GigaByte aan data bevatten. In het computercentrum in Dwingeloo kunnen de banden van 16 telescopen tegelijk worden verwerkt. De signalen van de 16 manshoge drives worden daartoe naar een speciale dataprocessor gestuurd met een rekencapaciteit

die honderdduizend maal groter is dan die van een moderne pc. Toch duurt

de verwerking van een waarneming nog twee tot drie weken.

De astronomen verwerken de gegevens tot kaarten of afbeeldingen - op radiogolflengten - van de waargenomen hemelobjecten. Doordat de radiotelescopen van JIVE tot 9.000 km uit elkaar staan, kan met behulp van deze VLBI-techniek honderd tot duizend maal zo scherp worden waargenomen als met behulp van een optische telescoop. Omgekeerd is het mogelijk de positie van een radiotelescoop tot op een fractie van een millimeter nauwkeurig te bepalen, wat van belang is voor onderzoek naar bewegingen van de aardkorst, bijvoorbeeld als gevolg van continentverschuivingen. De dataprocessor kost 19 miljoen gulden waarvan 12 miljoen afkomstig is van het ministerie van OC en W.