Studie islam in turbulente omgeving

Het Islaminstituut beleefde gisteren in Leiden een tumultueuze start. Oorzaak van de commotie was de geplande toespraak van Faezeh Hashemi Behremani, Iraans parlementslid, hoofdredacteur van de vrouwenkrant Zan

promotor van moslimvrouwen in de sport en dochter van voormalig president Rafsanjani.

Enkele honderden Iraanse ballingen, onder wie aanhangers van de fanatieke moslim-socialistische Mujahedeen-Khalq en groepen marxisten hadden zich voor aanvang van de bijeenkomst voor de Stadsgehoorzaal verzameld en scandeerden leuzen gericht tegen het Iraanse bewind. Toen Faezeh Hashemi rond tien uur bij het gebouw aan de Breestraat arriveerde werd ze beschimpt en een van de demonstranten sloeg haar in het gezicht. De Iraanse vertrok direct via een achteruitgang.

Het International Institute for the Study of the Islam in de Modern World (ISIM), zoals het Islaminstituut officieel heet, is een inititatief van het ministerie van

Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. In het instituut werken de universiteiten van Leiden, Amsterdam en Utrecht samen. Drie hoogleraren zullen leiding geven aan een internationaal team van fellows, promovendi

en postdocs dat multidisciplinair en comparatief onderzoek zal verrichten naar veranderingsprocessen in moslimgemeenschappen. Er wordt nog gezocht

naar een academisch directeur van internationale allure die het wetenschappelijke ISIM-programma gestalte moet geven.

De aanloop tot het Islaminstituut was niet zonder problemen. Door de nadruk op de sociale en politieke wetenschappen voelden veel Nederlandse islamologen zich buitengesloten en de universiteiten van Groningen en Nijmegen haakten voortijdig af. Het gevolg was een fors gat in de begroting en een aanzienlijk kleinere wetenschappelijke staf dan was beoogd.

In de Stadsgehoorzaal ging het programma om elf uur van start, aanvankelijk zonder problemen. Prof.dr. W. Stokhof, waarnemend ISIM-directeur, stelde

dat het Islaminstituut nationaal en internationaal onderzoek zal doen op

politiek, sociaal, economisch en cultureel terrein, met het accent op hedendaagse ontwikkelingen.

Tegelijk zei hij dat het ISIM verankerd dient te zijn in de bestaande islamologische onderzoekstraditie in Nederland, en dat de identiteit van het instituut in discussiebijeenkomsten met `het moslimveld', te houden in steden als Kairo, Rabat en Jakarta, nader gestalte moet krijgen. Staatsecretaris Cohen (Justitie), die de officiele openingstoespraak hield, had “hoge verwachtingen' en sprak de hoop uit dat het ISIM, dat onafhankelijk opereert, zich ook buiten zijn “opwindende academische omgeving' opdat ook groepen uit de samenleving van zijn kennis zouden profiteren.

Toen vervolgens dr. M. van Bruinessen, lid van de werkgroep die het ISIM wetenschappelijk in de steigers heeft gezet, zich

opmaakte Faezeh Hashemi's toespraak voor te lezen, werd de orde verstoord door tientallen Iraanse betogers die zich onder de tweehonderd aanwezigen hadden gemengd. Omdat de organisatie met opzet van een besloten bijeenkomst voor genodigden had afgezien, om zo de nadruk te leggen op het open karakter van het ISIM, waren zij ongehinderd binnengekomen. Onder het slaken van leuzen als `dood aan Rafsanjani' bestormden sommige betogers het spreekgestoelte in een poging Van Bruinessen de microfoon afhandig te maken. De gealarmeerde politie voerde enkele Iraniers af. Niettemin zag Van Bruinessen zich genoodzaakt de lezing af te breken.

De vrijgekomen tijd benutte de Utrechtse antropoloog om de media tekst en uitleg te verschaffen, waarna betogers, organisatoren en deelnemers de discussie aan de lunch voortzetten. Van Bruinessen verdedigde het uitnodigen van Faezeh Hashemi wegens haar liberale opvattingen ten aanzien van de positie van de moslimvrouw. “Veel onderwerpen die het ISIM gaat onderzoeken, hebben een politiek karakter en sommige liggen gevoelig.' Hoe gevoelig, had de organisatie, zo erkende Stokhof, in dit geval schromelijk onderschat.

Niettemin zei de Amerikaanse antropoloog prof.dr. D. Eickelman, lid van het wetenschappelijk comite van het ISIM, zich als introductie “geen geschikter incident' te hebben kunnen wensen. “Het bewijst dat de islam

overal is. De demonstratie is een treffende illustratie van een wereld waarmee je je als ISIM ook bezig hebt te houden.'

Overigens was de lezing van Feazeh Hashemi al voor aanvang van de bijeenkomst uitgedeeld. Het betrof een (in erbarmelijk Engels gesteld) politiek correct verhaal waarin de superioriteit van de traditionele islam werd bezongen. Impliciet nam Hashemi stelling tegen groepen als Mujahedeen-Khalq. Hashemi achtte het de plicht van het ISIM de kennis die kwaadwillige orientalisten in het verleden over de islam hadden vergaard, te vervangen door origineel Iraans bronnenmateriaal.

In het afsluitende forum diende zich opnieuw de tegenstelling aan tussen een contemporaine sociaal-wetenschappelijke benadering van de islam en de meer traditionele aanpak. Prof.dr. Nasr Abu Zayd, wegens zijn kritische koraninterpretaties niet langer veilig in Egypte, stelde dat moderniteit geworteld behoort te zijn in het verleden en in de traditie. “De aanpak van de sociale wetenschap schiet tekort, voor een goed begrip van het heden is diepgaande kennis van de klassieke islam onontbeerlijk, zij het met inbegrip van moderne methodologie. Met sociale wetenschap alleen reikt begrip niet bijster diep.'

Abu Zayd werd bijgevallen door de Leidse islamoloog prof.dr. P. van Koningsveld. Studies naar moslimgroepen in Nederland zijn tot nu toe meestal het werk geweest van sociale wetenschappers, aldus van Koningsveld, “en dat merk je aan de kwaliteit' ervan. Zoals de ISIM-vlag er nu bijhangt, vreest Van Koningsveld dat de balans tussen de sociaal-wetenschappelijke en de klassieke benadering zoek is. “Waarnemend ISIM-directeur Stokhof zegt niet zonder de traditie te kunnen, een hele stap vooruit in vergelijking met het oprichtingsdocument. Het is nu afwachten, misschien pakt het toch nog goed uit.'