Grillige moeder in geestige voorstelling van Bernhard

De moeder zegt: `De ene spreekt, de ander zwijgt.' De moeder zegt ook: `Wij bestaan alleen als we spreken.' De moeder bedeelt de zwijgende rol dus liever aan anderen toe, aan haar dochter bijvoorbeeld. De moeder spreekt, de dochter zwijgt: dat gaat al jaren zo en de dochter heeft zich er naar geschikt.

Naar alle grillen van de moeder heeft de dochter zich geschikt. Tikt de moeder tegen haar cognacglas, dan vult de dochter het bij. Geeft de moeder een kreun, dan staat dochterlief klaar om te helpen.

Dominant in de drama's van Thomas Bernhard zijn de monomane praters de tirannieke bejaarden. Deze woordgeweldenaars behoren stuk voor stuk tot het sterke geslacht - behalve in Am Ziel. In dat drama uit 1981 geeft Bernhard voor de verandering eens een vrouw de kans om te schelden en te kankeren; om te pesten, te vernederen, wreed te zijn.

Een jonge actrice speelt de oude moeder in Er zijn!, zoals Am Ziel bij het Vlaamse gezelschap Malpertuis heet, en het mooie is dat Carina van der Sande niet alleen de monsterlijke kanten van haar personage belicht. Natuurlijk woedt het oudje angstaanjagend energiek tegen alle bernhardiaanse obsessies zoals de zinloosheid van het bestaan in het algemeen en van het toneel in het bijzonder. Natuurlijk koeioneert en kleineert de moeder haar dochter. Maar telkens maakt Van der Sande duidelijk dat deze tang vooral met en tegen zichzelf aan het vechten is, en dat geeft haar zowaar iets sympathieks.

Ze is gevangen in een decor waar ze niet uit kan, in een minuscule huiskamer op het achtertoneel waar alleen zijzelf in past. Enerzijds wil ze haar dochter aan zich binden tot de dood hen scheidt; anderzijds zoekt ze voor de dochter een man omdat ze weet dat ze niet lang meer zal leven. Als die man dan werkelijk dreigt te verschijnen raakt ze in paniek.

De man mag mee naar Knokke! Knokke, het heiligste der heiligdommen, de villa aan zee waar de moeder het hele jaar door zo hevig naar verlangt! Dat heiligste der heiligdommen zal worden vervuild door een drek producerende schrijver! Anderhalf uur lang, met toenemende onrust, praat de moeder over niets anders dan Knokke en over niemand anders dan deze Dramatische Schrijver.

Pas aan het eind van het eerste bedrijf komt hij op.

En de fanatieke anarchist, de omverwerper van het systeem is geen gespierde vechtersbaas maar een dun naakt ventje met vleugels: de ultieme belichaming van fragiel kunstenaarschap. En zie: de moeder valt hem niet aan, nee, ze zegt precies wat hij volgens haar denkt en dat is weer precies wat zij in Redde wie zich redden kan, zijn eerste succesvolle toneelstuk, over zichzelf meende te horen: `Het gaat, meneer, over mij!' Eensgezindheid alom; de dochter vat eindelijk hoop. Maar te veel hoop is niet toegestaan en vurig prijst ma wat ze eerst nog verketterde: de anarchie, de drek. `Er is nog nooit zo'n krachteloze jeugd geweest', schampert ze over dichter en dochter die wat betreft dociliteit niet veel voor elkaar onderdoen.

En toch zit er ook in hen wel degelijk kracht. Tegen de verdrukking in ontwikkelen zij een taal-zonder-woorden die net zo goed boekdelen spreekt. De dochter mimet een baring met behulp van een sinaasappel die ze uit haar samengeperste benen laat rollen; ze speelt de clown door uit het zicht van haar moeder witte schmink op haar gezicht te smeren en tegenover dat wit is alles aan haar rood, van het pakje shag in haar handen tot en met de zijden dansschoentjes aan haar voeten. Een keer waagt ze het, ook weer uit het zicht van haar mama, de schrijver te besluipen; ze omarmt hem en laat een rode vlek op zijn bleke lijf achter.

In het stille spel van de twee figuranten hebben zulke kleine gebaren het effect van een uitslaande brand. Dat is niet alleen te danken aan Eva Schram en Dries Vanhegen maar ook aan de regisseur. De liefde in Am Ziel is voor Sam Bogaerts misschien nog belangrijker dan de haat en zo triomfeert in deze geestige voorstelling de pure poezie.