Naar het oog van Christus; JOHN D. NORTH ONTRAADSELT SYMBOLIEK IN HOLBEINS `AMBASSADORS'

In 1533 maakte Hans Holbein een schilderij dat kunsthistorici al 400 jaar voor raadselen stelt. Prof.dr. John D. North, expert op het gebied van middeleeuwse filosofie en astrologie, meent het geheim te hebben ontraadseld. `The Ambassadors' symboliseert de kruisiging van Christus.

`THE AMBASSADORS' is een van de bekendste en meest intrigerende schilderijen in de collectie van de National Gallery in Londen. Het is het grootste schilderij dat bekend is van Hans Holbein (de Jongere), de Duitse meester-graveur en schilder die zich in 1532 voorgoed in Londen vestigde en daar de `King's Painter' werd van Hendrik de Achtste. Het is ook het enige werk met sterk symbolische inslag dat van hem bekend is. Holbein die in 1497 in Augsburg werd geboren en enkele jaren in Bazel werkte voordat hij zich voorgoed in Londen vestigde, vervaardigde zijn meesterwerk in 1533. Het iets meer dan twee meter hoge en twee meter brede schilderwerk (op houten panelen) is onderwerp geweest van talloze theorieen en speculaties over de betekenis van de opvallende symboliek: de vreemde langgerekte vorm onderaan het schilderij, de astronomische instrumenten, globes, opengeslagen boeken en muziekinstrumenten op de merkwaardige hoge tafel en ten slotte - nauwelijks zichtbaar - de zilveren crucifix in de linkerbovenhoek.

John D. North, ex-don van de universiteit van Oxford en sinds twintig jaar verbonden aan de universiteit van Groningen als hoogleraar in de geschiedenis van de wijsbegeerte in verband met de ontwikkeling van de exacte wetenschappen ontvouwt in zijn nog niet gepubliceerde boek (The Ambassadors' Secret) een ingenieuze en verrassende verklaring over de betekenis van deze voorstelling. ``Het schilderij is in wezen een project van vier mensen' zegt North in een gesprek in zijn woning in Paterswolde - die hij binnenkort verlaat als hij met pensioen gaat en terugkeert naar Engeland. ``Die vier zijn de twee afgebeelde ambassadeurs, Holbein en zijn landgenoot Nikolaus Kratzer, een bekwaam astroloog die net als Holbein aan het Engelse hof verbonden was.

De meeste theorieen over de betekenis van The Ambassadors zijn afkomstig van kunsthistorici. Vaak speelt mystiek daarbij een rol, maar er is niks mystieks aan de voorstelling op dit schilderij. Je kunt Holbeins creatie niet begrijpen zonder kennis van de astrologie, een zeer reeel onderwerp in de Middeleeuwen', aldus North, schrijver van vele studies over astrologie en kosmologie in de middeleeuwen.

DE DINTEVILLE

Holbein maakte het schilderij in opdracht van de man die aan de linkerzijde is afgebeeld Jean de Dinteville, destijds 29 jaar oud, ambassadeur van de Franse koning Francois I bij het Engelse hof van Hendrik de Achtste. De andere ambassadeur is De Dinteville's vriend en landgenoot Georges de Selve bisschop van Lavaur, die toen pas 25 jaar oud was. Van De Dinteville zijn enkele brieven bekend waarin hij klaagt over zijn verblijf in de Engelse hoofdstad. Zijn diplomatieke missie bleef zonder resultaat. Het bezoek van Georges de Selve, die een onbekend gebleven geheime missie uitvoerde moet een lichtpunt zijn geweest in een zorgelijk bestaan. Jean de Dinteville keerde in het najaar van 1533 terug naar Frankrijk, met Holbeins schilderij waarop hij met zijn vriend is afgebeeld. De opdracht moet de Franse edelman een klein fortuin hebben gekost, want Holbein had toen al de reputatie van groot kunstenaar verworven. Pas in de negentiende eeuw kwam Holbeins meesterstuk weer in Engels bezit en het duurde tot 1900 voor de identiteit van beide ambassadeurs weer werd vastgeteld.

Voor een deel van de symboliek in het schilderij zijn verklaringen die algemeen worden geaccepteerd. De gebroken draad van de luit staat voor de chaotische religieuze en politieke situatie in Engeland en Europa, waar de Hervorming in opmars was.

Op de globe van de aarde naast de luit wordt slechts een plaatsnaam vermeld naast die van landen en eilanden: Polisy, de woonplaats van Jean de Dinteville, ten zuidoosten van Parijs en niet ver van Troyes en het bos van Fontainebleau. Het opengeslagen Duitse boek voor de luit toont de muziek en teksten van twee liederen: Veni Sancti Spiritus (Kom Heilige Geest) en de Tien Geboden, twee traditionele gezangen van de kerk.

In een vorig jaar verschenen publicatie van de National Gallery (`Holbein's Ambassadors') veronderstellen drie medewerkers van het museum voorzichtig dat Holbeins werkstuk beschouwd kan worden als `een meditatie over Dinteville's melancholie en misere, en De Selve's wanhoop over de toestand in Europa'. North komt in zijn honderd pagina's omvattende studie naar zijn zeggen ``tot ten minste drie nieuwe inzichten'. Het belangrijkste uitgangspunt in zijn beschouwing is de wetenschap dat Holbein en Nikolaus Kratzer, de astroloog wiens instrumenten bovenop op de tafel zijn afgebeeld, goede vrienden waren. Holbein maakte in 1528 een portret van Kratzer (nu in het Louvre) en - maar dat kan uiteraard niet bewezen worden - samen hebben zij het concept voor het kunstwerk ontwikkeld. Het is wel zeker dat de gecompliceerde compositie veel voorbereiding moet hebben gevergd.

Het kleine cilindrische instrument links boven op de tafel geeft de datum van 11 april 1533 aan. Dat was al eerder vastgesteld, maar North ontdekte - zijn eerste nieuwe inzicht - dat het die dag Goede Vrijdag was, de dag dat Christus zou zijn gekruisigd. Ook het precieze tijdstip wordt aangegeven: 4 uur 's middags, het moment dat Christus zou zijn gestorven. North berekende dat de zon boven Londen op die dag en dat tijdstip 27 graden hoog stond.

``Dat is dus drie tot de derde macht verheven - uiteraard een bijzonder getal in de christelijke religie, een samenstelling van het heilige drie-eenheid.' De symboliek van 27 komt nog vaker voor - ``acht of negen keer', schat prof. North.

DOODSHOOFD

North richtte zijn aandacht vervolgens op de vreemde uitgerekte vorm (een zogeheten anamorfose, een spel met het perspectief van Italiaanse Renaissanceschilders) onderaan het schilderij. Het betreft een lang uitgestrekt doodshoofd dat alleen uit een bepaalde positie correct kan worden gezien. De positie is nauwkeurig berekend. In Holbeins Ambassadors wordt dat punt als volgt opgegeven: rechts van het schilderij, 120 millimeter van de muur, 1040 millimeter van de onderkant van het schilderij en 790 millimeter van de rechterkant van het schilderij. North trok een denkbeeldige lijn uit dit punt naar en door het midden van de anamorphose en bepaalde vervolgens de hoek tussen die lijn en de horizon: hij kwam opnieuw uit op 27 graden.

Als men nu uit het hierboven genoemde punt, rechts van het schilderij, 27 graden omhoog kijkt, dan voert de lijn precies naar het oog van Christus op de kleine crucifix die links bovenaan het schilderij nauwelijks zichtbaar is. En er is nog meer: deze lijn gaat door het rechter oog van Jean de Dinteville, het noordelijkste punt van de horizon op de globe van de sterrenhemel achter de arm van de Franse edelman en door het getal 27 op de quadrant in het midden bovenop de tafel. North: ``Deze opzet verklaart waarschijnlijk ook waarom, zoals al door velen is vastgesteld, veel voorwerpen op de tafel niet geheel correct zijn afgebeeld.'

De christelijke symboliek die Holbein - `hoogstwaarschijnlijk met hulp van zijn vriend Kratzer' (North) - met het getal 27 in het schilderij `verborg', werd nog duidelijker toen North `als een soort Sherlock Holmes' naging hoe de horoscoop eruit zag op 11 april 1533, 's middags om 4 uur.

Hij deed opnieuw een belangrijke - astronomische en dus exacte - ontdekking. Saturnus, de planeet van het kwaad, staat dan helemaal bovenaan en Jupiter, symbool van religie, helemaal onderaan. Het sterrenbeeld Weegschaal, in de middeleeuwse christelijke beleving symbool voor weging van de zielen, is net een graad boven de horizon zichtbaar.

North: ``Opnieuw is hier dus sprake van het beeld van de kruisiging. Dat astrologische mystiek in de opzet van het schilderij zo'n grote rol speelt, is eigenlijk niet verbazingwekkend. In de Middeleeuwen gold astrologie als een gewone wetenschap. Het is bekend dat ook bisschoppen als De Selve tot hun oren in de astrologie zaten.'

Daar komt nog bij dat Holbeins horoscoop grote gelijkenis vertoont met de horoscoop die North eerder had opgesteld voor een van Geoffrey Chaucers Canterbury Tales, ook voor Goede Vrijdag, in het jaar 1400. Deze horoscoop geeft hetzelfde beeld van een kruisiging, zij het dat Jupiter en Saturnus andere plaatsen innemen. Het staat vast dat Holbein in 1532 een jaar voor hij The Ambassadors schilderde, een titelpagina met deze horoscoop voor een nieuwe uitgave van de Tales illustreerde.

De derde ontdekking van North betreft een hexagram in de vorm van een davidsster waarvan de vorm lijkt te zijn ontleend aan het patroon van de vloer waarop de Franse ambassadeurs staan. Dit hexagram is te onderkennen in de bovenste helft en in het midden van het schilderij. De vloer lijkt op het eerste gezicht een kopie te zijn van die in de Westminster Abbey, die van 1268 dateert. De ingelegde kleurige marmeren stenen, bekend als Cosmati-werk (naar de Italiaanse familie Cosmati) vormen tezamen, zo zegt North, een ``wereld van kosmologisch mysticisme'.

De Groningse professor berekende dat de afmetingen van de patronen in de vloer op het schilderij precies de helft zijn van de proporties in de Westminster Abbey en dat mede daarom een tweede hexagram, half verborgen door het uitgerekte doodshoofd, onderkend kan worden, opnieuw in de vorm van de davidsster.

APELLES

North gaat in zijn boek in op nog tal van andere aspecten zoals het doodshoofd in de medaillon op de baret van Dinteville en de looddraad van de quadrant die in het midden van het schilderij kan worden neergelaten - die zou verwijzen naar Apelles, een Griekse schilder die Holbein zeer bewonderde en wiens naam wordt vermeld in de marge van een editie van Erasmus' Lof der Zotheid die Holbein ontwierp. North: ``Ik wijs daar alleen maar op, zonder er theorieen aan te verbinden. Daar ben ik tevreden mee.' De grote vraag wat The Ambassadors, het project van vier mannen, in essentie voorstelt, lijkt immers beantwoord: de kruisiging van Christus.