LAMA PRODUCEERT ANTILICHAMEN VOOR SHAMPOO'S EN ZEPEN

Unilever is er in geslaagd om de kosten voor het produceren van antilichamen sterk te verlagen (Chemisch weekblad, 10 oktober). Dat opent perspectief voor grootschalige toepassing in een hele generatie nieuwe consumentenproducten, van anti-roosshampoo's en tandpasta's tegen plaque en tandsteen tot effectievere wasmiddelen.

Al een aantal jaren worden monoklonale antilichamen (Mab's) toegepast in diagnostische kits voor medische doeleinden, zoals zwangerschapstests. De Mab's worden doorgaans gekweekt in hybride muizencellen. Zij binden zich specifiek aan een bepaald antigeen, dat daardoor onschadelijk wordt gemaakt. De productiekosten voor deze hoogwaardige medische toepassingen bedragen ruwweg 1 miljoen gulden per kilo antilichamen.

Voor grootschalige consumententoepassing moet die prijs omlaag naar hooguit f5.000 per kilo. Tot de mogelijke toepassingen behoort een shampoo met specifieke antilichamen tegen de micro-organismen die roos veroorzaken of een tandpasta met antilichamen tegen de micro-organismen die voor plaque en tandbederf zorgen. Ook wasmiddelen vormen een interessante afzetmarkt.

Sinds 1990 is bij Unilever geexperimenteerd met recombinant-DNA-technieken voor productie van de gewenste antilichamen in diverse gastheerorganismen. Productie in E.coli-bacterien voldeed echter niet aan de veiligheidseisen, terwijl de antilichamen bovendien lastig uit het kweekmedium te isoleren bleken. Dat laatste gold ook bij gebruik van bakkersgist als gastheer. In de schimmel Aspergillus awamori werden de antilichamen in veel te lage hoeveelheden geproduceerd om ooit rendabel te kunnen zijn.

Uiteindelijk bleken deze problemen niet te wijten aan de keuze van de gastheer, maar aan de antilichamen zelf. Deze bestaan uit lichte en zware ketens met een hydrofoob (waterafstotend) karakter. In waterig milieu klonteren ze aan elkaar, bovendien binden de ketens zich aan allerlei structuren in de levende cel, waardoor hun uitscheiding verder wordt bemoeilijkt. Onderzoek van de groep van prof.

Hamers van de Vrije Universiteit in Brussel heeft echter uitgewezen dat dromedaris-achtigen beschikken over een andere categorie antilichamen, die uitsluitend zijn opgebouwd uit zware ketens zonder hydrofoob karakter. Gistcellen blijken ze in grote hoeveelheden te kunnen produceren en uit te scheiden in het kweekmedium. Men slaagt er inmiddels in om antilichamen te maken die specifiek gericht zijn tegen een vooraf geselecteerd antigeen.

De keuze van Unilever is op de lama gevallen omdat deze gemakkelijker te immuniseren en te verzorgen is dan kamelen en dromedarissen. Het geselecteerde antigeen wordt bij de lama ingespoten waarna het dier antilichamen maakt. De genetische informatie voor zo'n antilichaam wordt daarna in een micro-organisme gezet. In het Biotechnology Application Centre in Naarden is de productie verder opgeschaald en de techniek is inmiddels via octrooien beschermd.