De laatsten der tasjeshandelaren

Vlucht VK 2808 van Moskou naar Istanbul is voor driekwart gevuld met Turkse bouwvakkers en voor de rest met geblondeerde Russische dames. Het lijken toeristes, die zwaar opgemaakt en licht gekleed een weekje van de zon komen genieten.

“Maar let op: ze hebben geen bagage bij zich', zegt Hasan Kumbaraci de voorzitter van de Turkse businessclub in Moskou. Zijn handelshuis Conintrade is hard getroffen door de roebelval, maar Hasan zegt dat hij de crisis een stap voor is gebleven door snel over te schakelen van luxe goederen op basisproducten. “Zeg maar van shampoo naar zeep.'

De Russinnen blijken de laatsten der tasjeshandelaren - het legioen van heen en weer pendelende importeurs dat door de roebeldevaluatie op slag is gedecimeerd. Klakkend met hun hoge hakken lopen ze meteen bij aankomst naar het douaneloket, betalen routineus tien dollar voor een visumsticker en verdwijnen door de paspoortcontrole.

“Kijk', wijst Hasan. “Ze worden opgewacht door hun leveranciers. Die staan klaar met weekendtassen vol leren broeken, lingerie en cosmetica.' De vrouwelijke tsjelnoki (letterlijk: `veerbootjes') zeulen met hun vracht van aankomst- naar vertrekhal. Ze hebben haast, want het inchecken voor de terugvlucht VK 2809 van Istanbul naar Moskou is al begonnen.

Hasan Kumbaraci kent alle kneepjes van de Turks-Russische handel, die in de jaren negentig uitgroeide tot een miljardenbusiness. Met een export ter waarde van twaalf miljard dollar in 1997 is Turkije handelspartner nummer een van Rusland. Naar schatting tweederde daarvan kwam tot voor kort voor rekening van de tasjeshandel (de Turken zeggen: koffertoerisme). Maar juist die bedrijvigheid is in de loop van dit jaar sterk teruggelopen. De genadeslag kwam op 17 augustus, de dag dat de roebel onderuit ging.

Vreemd genoeg zijn de gevolgen van Ruslands economische troebelen nergens zichtbaarder dan in de haven van Istanbul. Vier enorme loodsen op de kade zijn omgebouwd tot “Rusland-bazaar': een permanente beurs van standjes en stalletjes die alles te koop aanbieden, van sportwagens en wc-brillen tot namaak Cartier-horloges.

De achtergrondmuziek, het mededelingenbord en de neonreclames, alles is in het Russisch. “Verkoop voor fabrieksprijzen' en “afdingen mogelijk' staat er in Cyrillisch letterschrift. Eenmaal binnen wordt de omvang van de catastrofe duidelijk: de vier loodsen zijn uitgestorven. Met gebogen hoofden, sommigen letterlijk met de handen in het haar, zitten de standhouders te wachten op klanten. De een speelt wezenloos patience, de ander drinkt thee. Ze spreken allemaal Russisch of hebben Russische verkopers in dienst, maar doen geen moeite meer om die ene verdwaalde bezoeker aan te spreken.

Reder Hasan Degermenci, die een veerdienst op de Zwarte Zee exploiteert, is somber. “Ik klaag niet gauw', zegt hij. “Maar de zaken gaan ontzettend slecht.' Zijn `Karden-lijn' verbond Istanbul met Odessa en Trabzon (in Oost-Turkije) met Sotsji: viermaal in de week met zeker 200 passagiers aan boord. “Nu varen we nog eens per week om tachtig mensen over te zetten.' Reizigers die de oversteek waagden, omschrijven de Karden als een drijvende hoerenkast, een smerig schip (“30 jaar oud' geeft de reder toe) met kajuiten vol kakkerlakken. Corrupte Russische douaniers in combinatie met de ruige Turkse truckers aan boord, maken het leven voor `de blonde Natasja's' - zoals de Russinnen heten - er niet gemakkelijk op.

In Trabzon gingen drie jaar geleden honderden moslim-fundamentalistische vrouwen de straat op om te protesteren tegen de komst van Russische hoertjes. Zij troggelden hun mannen dollars af zeiden ze kwaad, en verspreidden een verwerpelijke moraal. Sinds de bolsjewistische revolutie in 1917, toen 150.000 Russen tegelijk vanuit de Krim naar Istanbul vluchtten, was de Russische invasie in Turkije niet meer zo massaal geweest.

De eigentijdse marskramers - bijna uitsluitend vrouwen - boden onderweg en in Turkije steeds vaker ook zichzelf aan.

Nu beide volken aan weerszijden van de Zwarte Zee eindelijk aan elkaar gewend zijn geraakt, is de crisis ingetreden. Handelaar Kumbaraci van de Turkse businessclub in Moskou vraagt zich af of hij en zijn collega's wel genoeg respect voor hun nieuwe clienten hebben getoond. “We moeten afleren om elke Russische vrouw op de markt aan te spreken met Natasja (dat de connotatie `hoer' heeft).' En reder Degermenci zegt: ,We hebben de Russen belazerd met goedkope waar van slechte kwaliteit.'

Al voor de roebel instortte, probeerden de Russische autoriteiten om meer greep te krijgen op de tasjeshandel. Belastingvrij importeren is beperkt tot vijftig kilo per persoon, met een straatwaarde van duizend dollar maximaal. Dat neemt niet weg dat de Turken op het vliegveld van Istanbul een speciale terminal uit de grond hebben gestampt “speciaal voor vracht en Russen', zoals Kumbaraci zegt.

Vliegtuigen uit de voormalige Sovjet-Unie taxien naar deze fonkelnieuwe loods. Er zijn hap snap wat tax-free winkeltjes gebouwd, waar de bemanning van vlucht VK 2808 snel even een paar doosjes Smirnoff-wodka inslaat. En inderdaad, zittend op hun enorme kledingbalen lijken de laatste tsjelnoki meer op vrachtvervoerders dan op toeristes - ondanks hun make-up en ondanks hoge hakken.