`Pessimisme over Indonesie is overdreven'; Adviseur Habibie: instant-wonderen bestaan niet

Indonesie kampt al meer dan een jaar met een gecompliceerde politieke en economische crisis. President Soeharto moest in mei na een tumultueuze opstand van het stadsproletariaat van Jakarta en na maandenlange demonstraties van studenten het veld ruimen. Het aantreden van prof. dr. B.J. Habibie, een jarenlange protege van Soeharto, werd met scepsis begroet.

Maar na ruim vier maanden zit de nieuwe president nog steeds in het presidentieel paleis aan het Merdeka-plein in het centrum van Jakarta. En hoewel het nog steeds niet goed gaat met de Indonesische economie blijft de totale ineenstorting, die al maanden wordt voorspeld, tot nu toe uit. Een belangrijk adviseur van Habibie, Dewi Fortuna Anwar, ziet geen reden voor pessimisme over Indonesie. Een vraaggesprek.

“Er was sprake van een overreactie van de kant van marktanalisten' meent Habibie's naaste adviseur dr. Dewi Fortuna Anwar. “Alle onheilsprofeten waren eenvoudig te pessimistisch', zegt de econome. “Indonesie had lange tijd hoge groeicijfers en we waren zeer stabiel - alhoewel het opgelegde stabiliteit was. Toen de zaken de verkeerde kant opgingen, heerste er een psychologisch klimaat van: `Nu gaat alles naar de knoppen'. Niet alleen zal de economie instorten maar er is ook een politieke crisis en Indonesie zal desintegreren.

“Maar het is niet nodig om zo pessimistisch te zijn over Indonesie. Want natuurlijk is de situatie slecht en het kan nog slechter gaan. Maar aan de andere kant: Indonesie heeft enorme potenties. Alle mogelijkheden die de Nederlanders ooit hier naartoe deden trekken, zijn hier nog steeds aanwezig. We zijn nog steeds een van de landen in de wereld die het meest begiftigd zijn met natuurlijke hulpbronnen. We hebben bovendien een enorme agrarische sector, en die doet het eigenlijk gedurende deze crisis erg goed. De plantage-economie maakt in feite een boom door. Die sector werd niet als zo belangrijk beschouwd gedurende de jaren dat het regeringsbeleid gericht was op industrialisatie. Maar nu blijkt de agrarische sector in feite de ruggegraat te zijn van onze economie. Ook de informele sector bleek een stuk veerkrachtiger dan de formele. Er zijn hoeken van de Indonesische economie die nauwelijks zijn aangetast door de economische crisis. En natuurlijk is de crisis vooral gecentreerd op Java, een overbevolkt eiland met een tekort aan land. Maar in Sumatra Sulawesi en Kalimantan zijn gebieden die in feite een enorme groei meemaken. Daarnaast is het oostelijk deel van Indonesie altijd al een gebied met een tekort aan welvaart vanwege het drogere klimaat en dat is nog steeds zo.'

Veel pessimisme is volgens mevrouw Dewi Anwar veroorzaakt door het voedseltekort die weer een gevolg was van de droogte van vorig jaar die ertoe leidde dat Indonesie veel rijst moest importeren.

“Vanwege de waardevermindering van de roepia, legde dat een enorme druk op het budget. Maar het is een feit dat Indonesie niet een gebied hoeft te zijn met voedseltekort. Als mensen genoeg aandacht besteden aan landbouwkundige ontwikkelingen dan kan Indonesie weer zelfvoorzienend worden in rijst. Nu het regenseizoen weer terugkeert leidt dat dan ook tot optimisme: de rijstvoorziening zal in de komende maanden vooruitgaan.

“Verbetering van onze economische vooruitzichten is verder gekoppeld aan politieke hervormingen die het vertrouwen van internationale investeerders in ons land kunnen herstellen. En in die politieke arena zijn er ook al significante verbeteringen aangebracht. We streven naar democratisering. De regerig heeft een heldere agenda voor politieke hervormingen. Die begint volgende maand met de vergadering van het Volkscongres, dat besluiten moet nemen om hopelijk in mei 1999 algemene verkiezingen te houden en nieuwe presidentsverkiezingen in december dat jaar. Het lijkt er op dat er een heldere blauwdruk is die de politieke situatie wat heeft gekalmeerd.'`

Toch is de algehele indruk dat het regeringsbeleid op veel fronten vastloopt. De sanering van het bankwezen schiet niet op, de privatisering van staatsbedrijven gebeurt nauwelijks. Op het gebied van het recht gebeurt helemaal niets: geen enkel bedrijf is failliet verklaard, er is niemand veroordeeld voor misdaden gepleegd tegen mensenrechten of voor corruptie.

“Het is heel merkwaardig: het Indonesische volk heeft gedurende meer dan dertig jaar geduldig onder een autoritair regiem geleefd en plotseling, nadat dat regiem is omvergeworpen, wil men instant-wonderen. Als je met een koele blik kijkt naar wat de regering onder zeer moeilijke omstandigheden, voor elkaar probeert te krijgen in slechts vier maanden, instant economische herstructurering, politieke en wettelijke hervormingen, dan is het feite een wonder dat er nog iemand is in het kabinet die een oog dicht doet.

Die eisen van instant veranderingen zijn niet realistisch: kijk naar het economische terrein. Zelfs zonder politieke turbulentie zou een optimist beargumenteren dat Indonesie op z'n minst twee jaar nodig heeft om te herstellen. Dat is dus zonder de rellen van mei. Die rellen hebben niet alleen het vertrouwen in het land ernstig ondermijnd, maar hebben ook een ongekende kapitaalvlucht ontketend van de Chinese ondernemers. Bovendien is het distributienetwerk vernietigd en niet te vergeten ook veel verkoop- en productieve systemen. Dat komt nog eens bij de bestaande problemen en ik schat dat dat Indonesie nog eens een of twee jaar extra achteruitzet. Maar ik hoop dat we volgend jaar het punt bereiken dat we weer een periode van herstel in kunnen gaan. Maar het is hoogst onwaarschijnlijk dat deze overgangsregering, die een levensduur heeft van 18 maanden, ook maar enige pretentie heeft om alle problemen definitief op te lossen.'`

Wat bedoelt u met een overgangsregering?

“Deze regering moet de overgang zijn van een autoritaire periode naar een periode waarvan we hopen dat die veel democratischer zal zijn. We hopen dat de regering die in december volgend jaar wordt gekozen, de regering zal zijn voor de volgende vijf jaar. President Habibie is geen overgangsfiguur in de zin dat wanneer hij zou worden herverkozen hij nog eens twee termijnen heeft. Voor hem gelden deze achttien maanden als zijn eerste termijn en mocht hij volgend jaar de verkiezingen winnen dan heeft hij nog een termijn over, want er is een wet in voorbereiding die het presidentschap bindt aan maximaal twee perioden.

De agenda van deze regering is beperkt tot twee hoofdzaken: het leggen van het fundament zodat we een meer democratisch politiek systeem tot stand kunnen brengen en de tweede prioriteit is dat mensen die het meest te lijden hebben onder de crisis niet meer hoeven te lijden dan zij kunnen opbrengen.

Dat komt er op neer dat wij de voedselvoorziening zeker trachten te stellen en sociaal vangnet willen creeren.'`

De kritiek luidt altijd: hoe kun je nu politieke verandering doorvoeren met gebruikmaking van mensen die ook deel uitmaakten van het oude regiem?

“The proof of the pudding is in the eating. Deze ministers hebben in die paar maanden veel gedaan. Kijk naar de vrijheid van expressie en naar de persvrijheid. Dat was onder Soeharto totaal ondenkbaar. Goed, de politie gebruikt nog steeds teveel geweld maar als die critici hun gekleurde bril afzetten, zullen ze zien dat er veel bereikt is in korte tijd. We gaan in de richting van verbetering dat is het belangrijkste. Wetten moeten niet alleen worden opgeschreven maar ook worden uitgevoerd. Dat kost tijd, alleen al als het gaat om het trainen van menskracht. Om maar iets te noemen: politiemensen, juristen en rechters moet wennen en leren werken met het nieuwe paradigma.

Een oprechte strafrechtelijke vervolging en mogelijke veroordeling van Soeharto wegens corruptie en machtsmisbruik zou de Indonesische regering een stuk geloofwaardiger maken.

“Ik moet toegeven dat ik ook gefustreerd ben over het feit dat we niet erg opschieten met het onderzoek tegen Soeharto en zijn familie. Maar let op: voor zover het Soeharto zelf betreft, gebeurt er te weinig. Waar het echter om de zakelijke belangen gaat van zijn kinderen, kunnen we zien dat bedrijven die zij op ongeoorloofde wijze verkregen hebben, door presidentiele decreten en zo, nu worden onderzocht en dat contracten worden beeindigd. Misschien zijn er geen mensen in de gevangenis gegooid, maar banken zijn geliquideerd, contracten beeindigd en Soeharto's kinderen zijn verhoord.

Het probleem met Soeharto is natuurlijk: hoe bewijs je dat de man een bankrekening heeft. Iemand die 32 jaar president is geweest had geen los geld op zak nodig. Hoefde nooit ergens voor te betalen. Waarschijnlijk heeft hij geen geld onder eigen naam en het probleem van het achterhalen van het kapitaal van president Marcos bewijst dat zelfs met de beste wil van de wereld het niet makkelijk is dat te onderzoeken.'`