Geboorte zwart gat `live' gezien

Sterrenkundigen van de Universiteit van Amsterdam zijn voor het eerst in de geschiedenis getuige geweest van de geboorte van een zwart gat. Het gaat om het restant van een supernova, een stervende ster die zich in een groot vertoon van kosmisch vuurwerk opblaast en korte tijd fel oplicht. Tegelijk stort de kern van de ster onder invloed van de zwaartekracht ineen, en zo kan een zogenoemd zwart gat ontstaan. De ontdekking is vandaag gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nature.

De Amsterdamse groep onderzoekt onder leiding van Jan van Paradijs zogeheten gamma-uitbarstingen. Deze met mysteries omgeven kortstondige felle erupties van hoogenergetische straling doen zich regelmatig diep in het heelal voor. Ze worden opgemerkt door camera's aan boord van de Italiaans-Nederlandse Beppo-SAX satelliet. Soms gloeien ze na in zichtbaar licht, zodat het zaak is na melding door de satelliet snel een optische telescoop op het betreffende stukje hemel te richten.

Dat gebeurde ook op 25 april jongstleden. Titus Galama en Paul Vreeswijk waarschuwden telescopen in Australie en Chili, die snel opnamen maakten. Na vergelijking met een oude foto van hetzelfde gebied bleek dat op de locatie van de gamma-uitbarsting, in een sterrenstelsel op ruim honderd miljoen lichtjaren afstand, juist een supernova-explosie plaatshad. Doorgaans komen gamma-uitbarstingen van miljarden lichtjaren ver. Analyses leidden tot de conclusie dat de kern van de supernova ten minste driemaal zo zwaar moest zijn als de zon. Volgens Einsteins relativiteitstheorie stort deze ineen tot een zwart gat: een object met een zo sterke zwaartekracht dat niets, zelfs geen licht, er nog uit kan ontsnappen.