Derde Weg is christen-democratie

De Derde Weg van de Britse premier Blair is geen middenweg tussen links en rechts, maar eerder een verkapte vorm van christen-democratie, meent C.J. Klop. De PvdA kan nog iets van het Britse voorbeeld leren.

Het Britse Lagerhuis ontleent zijn vorm aan St. Stephen's Chapel, met koorbanken aan weerszijden van een altaarverhoging waarop nu de voorzitter van het parlement zetelt. Het middenpad tussen Labour en de Conservatieven heeft precies de maat die nodig is om ervoor te zorgen dat iemand die zijn degen trekt, zijn tegenstander net niet kan raken.

Volgens Churchill bevorderde deze indeling in twee blokken de duidelijkheid: “De halfronde vorm van vergaderzalen maakt het iedereen mogelijk om zich rondom het midden te bewegen, waarbij men verschillende tinten roze aanneemt al naar gelang de wind waait. Het is voor individuen immers gemakkelijk om zich door de nauwelijks voelbare gradaties van links naar rechts te bewegen. Het oversteken van dit middenpad vergt echter serieuze overweging.'

Vijftig jaar later stelt de huidige premier Blair echter dat er een Derde Weg moet zijn. Een weg tussen oud-links en nieuw-rechts. Moet Churchill zich nu in zijn graf omdraaien en is het Lagerhuis aan verbouwing toe?

Jonathan Eyal betoogde reeds (NRC Handelsblad 19 september) dat deze Derde Weg geen nieuws onder de zon biedt en op het vasteland van Europa al veel langer bestaat. Ook meent hij dat dit een typisch Brits-Amerikaans verschijnsel is, voortkomend uit het voor deze landen typerende tweepartijenstelsel.

Hoezeer Blair met zijn New Labour ook afrekent met Old Labour, Eyal onderschat de wijdere strekking van Blairs betoog. Blairs aanpak vormt enerzijds geen Derde Weg omdat Old Labour dood is. New Labour neemt de opengevallen plaats in.

Van een echt meerpartijensysteem dat een ronde vergaderzaal rechtvaardigt is geen sprake. De traditionele tweedeling bestaat op het eerste gezicht nog altijd.

De inhoud van de tegenstelling is echter duidelijk veranderd.

Tegenover de Conservatieven en hun nadruk op de markt en het individualisme, zit nu niet meer een fractie die namens de arbeiders de staatsmacht wil uitbreiden en de belastingen verhogen maar een fractie die opkomt voor een personalistisch mensbeeld, voor de gemeenschap, voor normen en waarden en voor een overlegeconomie. Precies wat CDA-leider De Hoop Scheffer op 1 mei jl. voorspelde voor de toekomstige politieke verhoudingen in ons land. Het verschil is alleen dat de positie die hij aan de christen-democraten toebedeelt in Groot-Brittannie door de vroegere sociaal-democraten wordt betrokken. Tegenover het staatssocialisme van oud-links en tegenover het marktdenken en het individualisme van nieuw-rechts, bepleit Blair een beleid gebaseerd op solidariteit, sociale rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid en vastberaden ontplooiingsmogelijkheden.

Blairs idee van het begrip `gemeenschap' is geinspireerd door een van de belangrijkste Britse filosofen, de Quaker John Macmurray. Macmurray gaat er van uit dat het menselijk bestaan beheerst wordt door vriendschap en niet door het debiteuren-crediteuren idee `Als jij wat voor mij doet, dan doe ik wat voor jou'.

Macmurray stond voor een gemeenschap waarin mensen zich verantwoordelijk voelen voor elkaars welzijn. Hij stelde dat mensen alleen kunnen bestaan in relatie met andere mensen. Het centrale idee van het liberalisme, dat het individu vrij is om te doen wat het wil onder de voorwaarde dat het geen schade berokkent aan derden, vond Macmurray onwaarschijnlijk, omdat men er daarbij vanuit gaat dat mensen in een vacuum leven en alleen met anderen te maken hebben als ze daar voor kiezen.

Blair was altijd al op zoek naar de praktische kant van religie, naar de rol daarvan in de sociale context. Het ging nu niet langer om `iets' te doen, maar `to make a difference'. Binnen Labour werd dan ook geconstateerd dat Blair geen traditionele socialist was: “He's not a Social Democrat. He's not even a Liberal Democrat. He's a Christian Democrat.'

Blair past daarbij in de lijn, ingezet onder John Smith die ook een socialisme met een christelijke achtergrond aanhing. Smith had de opvatting dat politiek een morele activiteit was. Blair ging een stap verder en zei: “It is easy to deny the idea of community and some may feel unhappy about it. But, call it community values, family values or even spiritual values, what they have in common is something bigger than me.'Zijn opvattingen passen echter niet in de gebruikelijke opvattingen over sociaal-democratie. De religieuze component is van belang en leidt tot een vorm van gemeenschapsdenken.

Volgens Blair is de Derde Weg geen compromis tussen links en rechts, tussen liberaal en socialistisch, maar een heel andere weg, die van de gemeenschap(pen) geinspireerd door normen en waarden, waarin mensen verantwoordelijk zijn voor elkaar. En van een overheid die mensen op hun gemeenschapsplichten wijst. Deze Derde Weg heeft veel weg van de opvattingen van de politieke stroming die al sinds het eind van de vorige eeuw een Derde Weg propageert: de christen-democratie. Vervangt men in de vier centrum-linkse waarden die aan Blairs Derde Weg ten grondslag liggen `verantwoordelijkheid' en `ontplooiingsmogelijkheden' door hun equivalenten `subsidiariteit' en `personalisme', dan komt de vierslag van de katholieke sociale leer te voorschijn.

Voor de Rijnlandse democratieen is dit inderdaad een bekend recept, maar in de Britse verhoudingen is het nieuw en leidt het wel degelijk tot nieuwe `nationale oplossingen'.

Blair gebruikt het recept niet alleen binnen zijn eigen partij. Hij is ook trots op de politieke vernieuwing die hij invoert door Noord-Ierland, Wales en Schotland eigen parlementen te geven. Het is een toepassing van het subsidiariteitsbeginsel, die in Schotland bovendien gepaard gaat met een evenredige vertegenwoordiging, het kiesstelsel dat Kuyper en Schaepman in ons land introduceerden!

Blair past subsidiariteit, terecht en zeer onliberaal, ook toe op hogere bestuurslagen, als hij voorstelt de mondiale kapitaalstromen aan gedragscodes te binden. Ook het tripartite overleg tussen regering werkgevers en vakbeweging is voor ons een christen-democratisch recept maar voor Groot-Brittannie is het een novum.

Hetzelfde geldt voor een reeks andere voorstellen die Blair doet: prioriteit voor onderwijs en voor gezinsondersteuning, nadruk op de plichten van het ouderschap strengere aanpak van de jeugdcriminaliteit, het delen van verantwoordelijkheid met de particuliere en de ideele sector en nieuwe vormen van internationale samenwerking.

Grote vraag is waarom de christen-democratie in het Angelsaksische debat over de Derde Weg niet wordt gememoreerd. Zou het te maken hebben met het feit dat de Europese christen-democratie terwille van de macht haar ziel verkocht heeft? Britten en Amerikanen associeren christen-democratie vermoedelijk helemaal niet met civil society of met normen en waarden, maar met het volstrekt gedateerde antisocialisme van Helmut Kohl en van de Europese Volkspartij waarin ook de Tories, Forza Italia en andere rechtse krachten verwelkomd worden, zonodig tegen de wil van de echte christen-democraten in die landen in.

Daarom kunnen Blair en Clinton christen-democratische ideeen gebruiken, alsof zij iets nieuws hebben uitgevonden.

De vraag is of dit ook in ons land kan gebeuren. De PvdA-campagnevoerders Hilhorst en Anker zijn daarover positief (NRC Handelsblad, 30 september). Onmiskenbaar betrekt Wim Kok een middenpositie. Tegelijk is in de PvdA weinig te herkennen van de public philosophy die Blair in praktijk brengt. Sociale rechtvaardigheid wordt volgens het regeerakkoord afgewogen tegen economische groei.

In plaats van de overleg-economie kiest de Nederlandse sociaal-democratie voor marktwerking. Slechts onder druk van sociale partners doet het kabinet concessies in de SER. De FNV voelt zich inzake armoedebestrijding een bondgenoot van het CDA.

Religieus-socialisten hebben in de PvdA een repressief tolerant gedoogde plaats. Hun invloed is nihil, zoals in april bleek uit het afwijzende antwoord van het PvdA-partijbestuur op de kritische brief inzake het liberaal-kapitalistische partijbeleid van dominee Spijkerboer en prof. De Knijff van de Protestantse Werkgemeenschap in de PvdA.

Vooralsnog ziet het er dus naar uit dat de PvdA de ideologische bagage mist die Blair wel heeft en die de Britse premier eerder in het christen-democratische kamp terecht brengt. Bij de echte Derde Weg dus.