Superieure distantie; Bernhard Minetti 1905-1998

De Duitse acteur Bernhard Minetti, die afgelopen maandag in Berlijn overleed, had zeldzaam oplichtende ogen en een muzikale stem. Sinds zijn debuut in 1927 in het Pruisische stadje Gera is Minetti onafgebroken verbonden geweest aan het Duitse theater.

Bijna een eeuw theaterkunst lag in hem besloten. Twee weken geleden verraste hij de toeschouwers van het Berliner Ensemble nog met een glanzende rol in De onweerstaanbare opkomst van Arturo Ui van Bertolt Brecht. Intendant Claus Peymann verklaarde, nadat hij van Minetti's dood had gehoord: “De acteur van de eeuw Bernhard Minetti heeft het toneel verlaten. De koning van de theaterkunst is dood.'Minetti was de laatste grote Duitse acteur die tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde onder leiding van de legendarische Gustaf Grundgens. Hij werd op 26 januari 1905 in Kiel geboren uit het huwelijk van een Noord-Italiaanse vader en een Zuid-Duitse moeder.

Zijn grote successen behaalde hij tot aan 1944 bij het Pruisische Staatstheater van Berlijn. In dat jaar, na de opvoering van Schillers Die Rauber, werd de schouwburg gesloten; Minetti werd ingezet bij de welzijnszorg van het Duitse leger waar hij gedichten van Holderlin, Kleist en Goethe voorlas. Na de oorlog brak voor hem een zwervend bestaan aan langs de verschillende toneelhuizen. Het bleek niet mogelijk het verleden zomaar af te werpen. Pas in 1967 keerde hij terug bij het Berlijnse Staatstheater, waar hij gefascineerd raakte door de toneelteksten van Harold Pinter en Samuel Beckett. De laatste gaf hem het gevoel dat hij als acteur liep `over een smal pad waarop je niet verder kunt, want daar gaapt de diepte en onvermijdelijk verlies je het evenwicht.'Aanvankelijk speelde Minetti koude, kille personages, zich nooit vol heftigheid uitleverend aan het publiek. Hij hield van superieure distantie. En vooral van taal. Hij had een zinnelijke, bijna lichamelijke beleving van taal. Als hij sprak, klonk zijn stem als een cello. In de jaren zeventig en tachtig maakte hij furore in de toneelstukken van Thomas Bernhard, voor het Schauspielhaus Bochum geregisseerd door Claus Peymann. Bernhard noemde Minetti een `Geistestheaterkopf', een `Gedankenspieler'. Onvergetelijk was hij in Die Weltverbesserer (De wereldverbeteraar) van Bernhard opgevoerd in 1980. Van een enkele zin maakte hij een muzikaal motief: `De saus is zoet, zoet de saus.' Zijn emotionaliteit, hoewel altijd getemperd groeide.

In 1976 wijdde Bernhard een toneelstuk aan deze intelligente acteur: Minetti. In een interview met deze krant zei Minetti dat het stuk niets met zijn autobiografie had te maken: “Het is een hommage aan elke acteur. Op de adem van zijn tekst brengt hij de toeschouwer in vervoering en brengt hij zichzelf in vervoering.' Minetti gaat over een acteur wiens grootste wens is de Lear te spelen. In 1980 ging die wens in vervulling. Bernhard Minetti trad als Lear op in Konig Lear, geregisseerd door Klaus Michael Gruber. Een trotse oude man was hij met ingevallen wangen, en in zijn blauwe ogen dat heldere licht van verbazing en onvermoede jeugd. Bernhard Minetti bezocht in 1990 Nederland voor een uitvoering van Einfach kompliziert van Bernhard. Alleen die fragiele, breekbare man stond daar in blauwgrijs kostuum op het podium. Zijn stem traag en vol van stiltes met grote spankracht. Zo eenvoudig kon toneelspel dus zijn. Zijn fragiliteit is uiteindelijk zijn doodsoorzaak geworden. Op alarmerende wijze verloor hij steeds meer gewicht. Bernhard Minetti, die een grote eigentijdse kunstverzameling had, zei te houden van de feestelijke kleuren van Amsterdam: de gele trams, de groene bomen, de lucht. Het deed hem het pantsergrauw van Duitsland vergeten. Hoe breekbaar hij ook op het podium van het Nieuwe de la Mar-theater stond, zijn stem en ogen verraadden een ongekende intensiteit. Hij zei over het toneelspelen: “Niets wakkert meer mijn eerzucht aan dan de toeschouwer te bedwingen als een roofdier.'