Aandacht voor Goethe, Fontane en nazi-tijdperk

FRANKFURT, 12 OKT. Als er op de gisteren afgelopen Frankfurter Buchmesse al een trend in het niet-literaire boekenaanbod aan te wijzen was, dan is het een trend die al heel lang duurt, namelijk de historische belangstelling voor nazi-Duitsland.

Verreweg het meest interessante nieuwe boek op dit gebied is de biografie van Adolf Hitler (Hitler, 1889-1936) geschreven door de Engelse historicus Ian Kershaw. Deze omvangrijke studie waarvan deel 1 tegelijk in Engeland (Penguin) en in Duitsland (Deutsche Verlags-Anstalt) goed getimed uitkwam is in de Britse en Duitse pers uitvoerig geroemd. Lof gaat vooral uit naar de heldere wijze waarop Kershaw zowel de bestaande literatuur verwerkt heeft, als nieuwe bronnen (vooral in Moskou) heeft gebruikt. Deel I loopt tot 1936 en beslaat 1000 bladzijden. In het najaar van 1999 zal deel 2 verschijnen.

De financiële crisis in de wereld is te laat gekomen voor de Buchmesse. Er zijn maar een paar titels die inhaken op de instortende financiële markten en die gaan vooral over Azië. Ook boeken over de gevolgen van het jaar 2000, van Nostradamus tot het zogeheten millenniumprobleem, vallen niet bepaald op. Het meest serieuze boek over de omgang met de toekomst zet dat verschijnsel in historisch perspectief en is geschreven door de Franse historicus George Minois, Geschichte der Zukunft (Artemis & Winkler). Vooral het gedeelte tot de Verlichting geeft een goed gedetailleerd beeld van de wijze waarop men met angst en beven in de toekomst heeft geschouwd. Van enig doemdenken aangaande de verdwijning van het boek was op de Messe niet veel te merken. Wel verschijnen er steeds meer teksten op CD-ROM, maar men is er toch wel van overtuigd dat hiermee vooral gewerkt wordt en niet zozeer dat men ter ontspanning achter het scherm gaat zitten lezen. De echte geleerden kunnen nu Goethe, Fontane, Marx en Engels, Heine, E.T.A. Hoffmann, Lessing en de belangrijkste filosofische teksten op een schijfje krijgen, alles van de 'Digitale Bibliothek' van de Berlijnse uitgeverij Directmedia.

Over de thema's Europa, de Duitse eenwording en de geschiedenis van het nazisme en het communisme zijn talrijke nieuwe titels verschenen. Zo startte uitgeverij Siedler een nieuwe geschiedenis van Europa die uit vier delen zal bestaan. De historicus Hagen Schulze nam het eerst verschenen deel vier voor zijn rekening dat onder de titel Phoenix Europa de periode bestrijkt van 1740 tot onze tijd. Het is een vooral politiek en economisch georiënteerd overzichtswerk. Over de nazitijd schreef Peter Langerich Politik der Vernichtung. Eine Gesamtdarstellung der nationalsozialistischen Judenverfolgung (Piper Verlag). Over de Vichy-tijd verscheen van Jürg Altwegg Die langen Schatten von Vichy. Frankreich, Deutschland und die Rückkehr des Verdrängten (Carl Hanser Verlag). Twee boeken over de Sovjet-Unie zijn goed ontvangen: van Gerd Koenen Utopie der Säuberung. Was war der Kommunismus? (Alexander Fest Verlag) en uit het Russisch: Oleg Chlewnjuk Das Poilitbüro, Mechanismus der Macht in der Sowjetunion der dreiiger Jahre (Hamburger Edition).

Enkele interessante correspondenties die verschijnen zijn die van Max Frisch en Friedrich Dürrenmatt (Diogenes Verlag), van Theodor Fontane en zijn vrouw Emilie (Aufbau). Van Hannah Arendt en Martin Heidegger verschijnt de complete correspondentie van 1925-75 (Klostermann), van de correspondentie van Walter Benjamin verschijnt deel 4, over de periode 1931-1934 (Suhrkamp).

Behalve het boek over Hitler komen nog interesssante biografieën uit over uiteenlopende figuren als Pietro Aretino (Artemis & Winkler), Casanova (een bij Penguin en een bij Plon), Erich Kästner (Piper), Lawrence of Arabia (Viking), Charles Lindbergh (Putnam), Herbert Kitchener, de held van Omdurman (Constable), Robert Kennedy (Heinemann) en Yitzhak Rabin (HarperCollins). Talrijke politici en ex-politici beschreven hun leven en hun politieke idealen, of lieten dat doen, zoals John Major, Madeleine Albright, Boris Jeltsin (HarperCollins), Simon Perez, Helmut Schmidt, Helmut Kohl, Roman Herzog, Gerhard Schröder en Joschka Fischer. De Duitser aan wie de meeste nieuwe uitgaven zijn gewijd (op de voet gevolgd door Fontane) is Goethe. Een zondvloed van boeken, teksten, commentaren en biografieën zijn al uit of staan op stapel. Dat alles is te danken aan het feit dat het volgende jaar het Goethe-jaar is en dat Weimar culturele hoofdstad van Europa zal zijn. Een van de betere boeken die deze stad in historisch perspectief zet is Mythos Weimar. Zwischen Geist und Macht door Peter Merseburger (DVA Verlag). En met deze zware culturele antidosis is de op het eerste gezicht eenzijdige, op de jaren dertig en veertig van deze eeuw gerichte aandacht voor het Duitse verleden weer in evenwicht gebracht.