TRADITIE NEKT GUPPEN MET VEROUDERDE SCHOOL-OPLEIDING

Aquariumbezitters weten het: guppen hechten aan traditie. Ook al verander je de plek waar je het dagelijkse voer laat neerdalen, de dieren zullen nog lange tijd eerst het hun vertrouwde hoekje afspeuren. Het is het hechten aan dit soort verouderde tradities dat guppen een aardige vertegenwoordiging voor de hele dierenwereld heeft opgeleverd, tenminste volgens Britse onderzoekers. Het door sociaal leren doorgeven van foute informatie behoort bij dieren net zo goed tot de mogelijkheden als bij mensen.

Veel dieren zijn in staat iets op te steken van anderen, een proces dat bekend staat als sociaal leren. Er is weinig twijfel dat die capaciteit een aanpassing is die doorgaans zinnige bijstellingen van gedrag als resultaat heeft. Minder aandacht krijgt de vraag of er situaties zijn waarin sociaal leren de overdracht van gedateerde, ongeschikte of zelfs foute informatie met zich meebrengt. Een simpel praktijkexperiment werpt licht op die kwestie. Gedragsonderzoekers aan de universiteit van Cambridge bekeken bij kleine groepen guppies (Poecilia reticulata) het sociaal leren en de overdracht van onjuiste informatie over voedselzoeken (Behavioral Ecology 9/5, blz. 493-499). Ze werkten daarbij volgens een overdracht-keten ontwerp. Vissen in kleine basisgroepjes werd geleerd de weg naar een voederapparaat te vinden, ofwel uit noodzaak langs een door de onderzoekers uitgezette, energieslorpende omweg, ofwel min of meer rechtstreeks. De getrainde leden van de basisgroepen werden gaandeweg vervangen door ongetrainde soortgenoten. Daarbij werden de schooltjes herhaaldelijk opnieuw op de proef gesteld terwijl geen sprake meer was obstakels en omwegen.

Drie dagen nadat de volledige oude, getrainde garde verwijderd was, waren de gedragstradities onder de guppen nog stevig verankerd in het gedrag van hun voorgangers. In een eerder op het nemen van omweg getrainde groep bleef men globaal diezelfde omweg nemen. Sterker nog, ongetrainde vissen die ooit in een schooltje hadden gezeten met omweg-nemers, leerden uiteindelijk veel langzamer zonder remmingen de korte route te nemen dan vissen die steeds alleen voedsel hadden gezocht, dus zonder groepsinvloed.

De Engelse zoölogen lijken het weinig exclusieve van hun onderzoeksdieren te willen compenseren met de draagwijdte van het gedrag. Volgens hen leveren hun guppen het onweerlegbare bewijs dat onjuist geworden informatie sociaal kan worden overgedragen door dierpopulaties, en dat door sociaal leren opgedane informatie het leren van optimale gedragspatronen zelfs kan remmen. Wie even verder denkt dan guppen alleen, komt op veel voorbeelden van diergedrag dat hetzelfde lijkt te bewijzen. Zoals het ten onrechte nog steeds overdreven schuw zijn voor mensen van achtereenvolgende generaties wilde dieren in beschermd geraakt natuurgebied, of bijgeloof onder kraai-achtigen die door een misverstand hun jongen generatie op generatie een volstrekt onschuldige 'vijand' aanwijzen. Maar zulke zaken zijn nooit zo mooi experimenteel vastgelegd als nu met de guppen is gebeurd. De basis van verkeerde tradities en nauwgezet beleden bijgeloof is nu teruggevonden in een eenvoudig aquarium; van gup tot mens is culturele overdracht zowel motor achter, als potentiële rem op ontwikkeling.