Nuttige stofomslagen

First Monday Peer-reviewed journal on the internet. Vol 3, nr. 9. September 1998. Verschijnt maandelijks. Uitgeverij Munksgaard Kopenhagen. Te vinden op internet: www.firstmonday.dk. Gratis.

WAAROM HEEFT een boek een stofomslag? Om weg te gooien, vinden de meeste universiteitsbibliotheken. Zonde èn stom, vinden Brian C. O'Connor van de University of Texas en Mary K. O'Connor. Acht weken lang visten ze in totaal 228 boekomslagen uit een bibiotheeksprullenbak. Ze lieten er wat communicatiekundige analyses op los en schreven vervolgens Book Jacket as Access Mechanism in het septembernummer van het internettijdschrift First Monday. Conclusie: het boekomslag is een broodnodige aanvulling op de informatie die normaal in bibliotheekcatalogi is te vinden. Na vijfhonderd jaar drukpersgeschiedenis is de vorm van het boekomslag redelijk gestandaardiseerd, zeker in Amerika. Zelden ontbreken de foto cq illustratie, de lofprijzingen van recensenten, een doelgroepenbeschrijving en aanprijzingen door de uitgever zelf (wat in Nederland vreemd genoeg de 'blurp' heet). Volgens het duo O'Connor zou deze vorm een goede basis kunnen zijn voor sterk verbeterde digitale bibliotheekcatalogi en andere informatiezoeksystemen - natuurlijk met behoud van de normale droge titelbeschrijvingen.

Enigszins tongue in cheek is het artikel wel - al is de 'laboratoriumfoto' van de prullenbak indrukwekkend - maar de onderliggende gedachten zijn wel degelijk serieus te nemen. Want hoe vaak wordt niet het zoeken in bibliotheken en andere informatieverzamelingen ondernomen zonder een precies doel voor ogen. Aan de droge titelbeschrijving heb je dan vaak niet zo veel, de feel van een boek is veel belangrijker. Natuurlijk is bij een eerste keuze voor een boek de inhoudsopgave van zwaarwegend belang. Maar het boekomslag vormt - in de woorden van O'Connor & O'Connor - zoiets als de conversational representation van een boek: iets dat moeilijk in objectieve cataloguscategorieën is vast te leggen, maar dat je toch wilt weten.

Niet voor niets drukt Amazon.com Books op haar internet site zoveel mogelijk plaatjes van boekvoorkanten af. De catalogi van de universiteitsbibliotheek bevinden zich nu al enige jaren stabiel op een zuiver tekstgericht MS-DOS-niveau. Het is goed voorstelbaar dat bij een volgende modernisering een gescand boekomslag (èn de inhoudsopgave èn een samenvatting) standaardonderdeel van de titelbeschrijving zullen worden. Dat zal zeker schelen in wandeltochten naar de verschillende boekenkasten en in het aantal aanvragen uit het magazijn.

Het internettijdschrift First Monday is genoemd naar de dag van verschijnen: de eerste maandag van iedere maand krijgen de abonnees de teksten per email toegezonden. Een paar dagen later is het op internet te lezen, afgelopen woensdag verscheen het oktobernummer. Het 'blad' (of moet je zeggen: scherm?) richt zich op wetenschappelijke getinte essays over internet en elektronische informatie.

De grote invloed van oude, niet-elektronische vormen op de nieuwe virtuele vormen van internet en cd-rom is een centraal thema in alle artikelen in het septembernummer van First Monday. Alex Soojong-Kim Pang, adjunct-hoofdredacteur van de Encyclopaedia Britannica, bespreekt de ingrijpende veranderingen die de elektronische encyclopedie heeft uitgestort over de 230 jaar oude encyclopedie. Het stuk is een aanrader voor iedereen die encyclopedieën een warm hart toedraagt. Verder gaat de Nieuw-Zeelandse communicatiewetenschapper Eric Williams in op de effecten van email op grote organisaties. Williams plaatst het email tussen het 'telefoontje' en het management memorandum. Dit laatste memo ontstond eind vorig eeuw uit de behoefte aan schriftelijke vastlegging van de gang van zaken in de almaar groeiende bedrijven. Carbonpapier, de uitvinding van het hangmappensysteem, archivering op onderwerp en niet op chronologie, de typemachine: al deze vernieuwingen versterkten elkaar en leidden tot het moderne kantoorsysteem. Dat dat systeem er ook anders uit kan zien, bewijst Japan, waar door het afwijkende schriftsysteem de typemachine nooit gemeengoed is geworden. De telefoon maakte de scheiding tussen management en uitvoering veel gemakkelijker. Het huidige email-format is vrijwel identiek aan het bedrijfsmemorandum, met in de aanhef de categorieën Van/Aan, Datum, CC (carbon copy) en onderwerp.

De econoom Kit Sims Taylor beschrijft verder in zijn Higher Education: From Craft-Production to Capitalist Enterprise op heldere wijze de driehoeksrelatie tussen kapitalisme, elektronische media en de universiteit. De universiteit is een van de laatste instituten waarop de kapitalistische neiging tot rationalisering en automatisering nog geen grip heeft. De 'ambachtelijk' ingestelde universiteiten leveren wel hun academici aan de maatschappij, maar winst valt er niet mee te behalen. Computers worden er vooral gebruikt om de kwaliteit van het werk te verbeteren, niet om de productie te verhogen. Internet kan daar echter snel verandering in brengen, aldus Taylor. Met 'universitaire trainingen' via internet is binnenkort waarschijnlijk wel op kapitalische wijze geld te verdienen. Transportkosten zijn nihil, gebouwen niet nodig en de standaardisering en controle van arbeid zijn veel beter te regelen. Taylor ziet maar één verdediging tegen deze uitholling van kwaliteit en universitaire cultuur: de universiteiten moet zo snel mogelijk zelf internetcolleges gaan verzorgen en daarin een hoge kwaliteitsstandaard stellen, zodat een student niet gauw zal kiezen voor winstgerichte 'universiteitsbedrijven'.

Een elektronisch tijdschrift heeft ironische kanten. Langere stukken lezen nog altijd niet erg gemakkelijk op een computerscherm: het zal wel vaker voorkomen dat de lezer eerst alle teksten uitprint - al mis je wel de niet eens zo overvloedige hyperlinks èn het volledig toegankelijke archief met oude nummers.